Tình hình thanh niên Việt Nam “ba không” 

Theo số liệu của Cục Thống kê, đến quý I/2026, lực lượng lao động cả nước đạt khoảng 53,6 triệu người, trong đó số người có việc làm khoảng 52,5 triệu người. Mặc dù tỷ lệ thất nghiệp chung duy trì ở mức thấp, song một bộ phận thanh niên vẫn chưa tham gia đầy đủ vào thị trường lao động và hệ thống đào tạo, hình thành nhóm “ba không” với tính chất dai dẳng hơn thất nghiệp thông thường. Đáng chú ý, số thanh niên “ba không” ước khoảng 1,6 triệu thanh niên, chiếm hơn 11% tổng số thanh niên.

Tình trạng “ba không” đặt ra những vấn đề cần quan tâm đối với cả người lao động và nền kinh tế. Đối với thanh niên, việc chưa tham gia vào việc làm hoặc các hoạt động đào tạo có thể là́m gián đoạn quá trình tích lũy kỹ năng, kinh nghiệm và thu nhập, từ đó ảnh hưởng đến khả năng phát triển nghề nghiệp trong dài hạn. Về phía nền kinh tế, việc một bộ phận thanh niên chưa tham gia đầy đủ vào thị trường lao động và hệ thống đào tạo cho thấy dư địa cần tiếp tục khai thác trong sử dụng nguồn nhân lực.

Xét theo khu vực, sự khác biệt về cơ hội việc làm giữa thành thị và nông thôn thể hiện qua tỷ lệ thất nghiệp thanh niên (10,7% tại thành thị và khoảng 6,0% tại nông thôn). Xu hướng di cư lao động trẻ từ nông thôn ra đô thị làm gia tăng áp lực lên thị trường lao động đô thị, đồng thời làm suy giảm nguồn nhân lực tại chỗ ở khu vực nông thôn, qua đó làm gia tăng áp lực và nguy cơ phát sinh nhóm “ba không” tại khu vực đô thị.

Một điểm đáng chú ý là tình trạng “ba không” ngày càng xuất hiện trong nhóm thanh niên có trình độ chuyên môn kỹ thuật. Không ít cử nhân, kỹ sư sau khi tốt nghiệp không tìm được việc làm phù hợp hoặc không tiếp tục học tập nâng cao, dẫn đến rơi vào trạng thái không việc làm và không đào tạo. Điều này phản ánh sự lệch pha giữa cơ cấu đào tạo và nhu cầu thực tế của thị trường lao động.

Theo đánh giá của Tổ chức Lao động Quốc tế, nhóm thanh niên không tham gia học tập, đào tạo hoặc việc làm (NEET) là chỉ báo quan trọng về mức độ hiệu quả của thị trường lao động. Tại Việt Nam, tỷ lệ này vẫn ở mức tương đối cao, cho thấy những hạn chế trong kết nối giữa hệ thống giáo dục, doanh nghiệp và dịch vụ việc làm.

Ngoài ra, sự phát triển nhanh của nền kinh tế số và các mô hình việc làm linh hoạt cũng đang làm thay đổi cấu trúc thị trường lao động. Một bộ phận thanh niên lựa chọn làm việc tự do, kinh tế nền tảng hoặc khởi nghiệp. Tuy nhiên, các hình thức việc làm này thường thiếu ổn định, khó tiếp cận chính sách an sinh và không được thống kê đầy đủ, làm gia tăng nguy cơ phát sinh “ba không” theo nghĩa mở rộng.

Nguyên nhân của tình trạng này mang tính tổng hợp và có sự đan xen giữa nhiều yếu tố. Trước hết là sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng hiện đại hóa và số hóa, làm thay đổi nhanh chóng yêu cầu về kỹ năng lao động. Trong khi đó, hệ thống giáo dục - đào tạo chưa theo kịp nhu cầu thị trường, dẫn đến khoảng cách kỹ năng ngày càng rõ nét. Bên cạnh đó, công tác định hướng nghề nghiệp còn hạn chế, hệ thống thông tin thị trường lao động chưa hoàn thiện, cùng với đó là những rào cản về địa lý, điều kiện kinh tế - xã hội khiến một bộ phận thanh niên khó tiếp cận cơ hội học tập và việc làm.

Tình trạng thanh niên “ba không” đặt ra những vấn đề cần quan tâm đối với phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt trong việc sử dụng hiệu quả nguồn nhân lực trẻ. Trong bối cảnh Việt Nam đang hướng tới mục tiêu tăng trưởng nhanh và bền vững, việc một bộ phận thanh niên chưa tham gia vào học tập, đào tạo và thị trường lao động cho thấy dư địa cần tiếp tục khai thác nhằm phát huy lợi thế cơ cấu dân số vàng. Đồng thời, thực trạng này cũng đặt ra yêu cầu thúc đẩy chuyển dịch mô hình tăng trưởng theo hướng dựa nhiều hơn vào đổi mới sáng tạo và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Việc quan tâm, có giải pháp phù hợp đối với nhóm thanh niên “ba không” sẽ góp phần hỗ trợ quá trình thực hiện các mục tiêu phát triển đến năm 2030 và tầm nhìn 2045.

Giải pháp khắc phục

Trước yêu cầu nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn nhân lực trẻ, việc hoàn thiện và triển khai các giải pháp đối với thanh niên “ba không” cần được thực hiện theo hướng đồng bộ, có tính hệ thống, đồng thời chú trọng thúc đẩy phòng ngừa và hỗ trợ sớm. Trọng tâm chính sách là tăng cường các cơ chế theo dõi, định hướng và hỗ trợ trong suốt quá trình chuyển tiếp từ giáo dục sang thị trường lao động, qua đó tạo điều kiện thuận lợi để thanh niên tham gia tích cực hơn vào học tập, đào tạo và việc làm.

Trước hết, cần tiếp tục đổi mới hệ thống giáo dục - đào tạo theo hướng gắn chặt với nhu cầu của thị trường lao động. Trọng tâm là phát triển kỹ năng nghề, kỹ năng số và kỹ năng thích ứng, đồng thời mở rộng các mô hình đào tạo kết hợp giữa nhà trường và doanh nghiệp tăng cường khả năng chuyển tiếp từ học tập sang việc làm.

Thứ hai, phát triển hệ thống thông tin thị trường lao động hiện đại, có khả năng dự báo trung và dài hạn. Việc cung cấp thông tin đầy đủ, kịp thời về nhu cầu nhân lực sẽ giúp thanh niên lựa chọn ngành nghề phù hợp, góp phần nâng cao hiệu quả kết nối cung - cầu lao động. 

Thứ ba, tăng cường các chính sách hỗ trợ chuyển tiếp từ giáo dục sang việc làm. Cần mở rộng các chương trình thực tập, học việc có trả lương, đào tạo theo đơn đặt hàng của doanh nghiệp, qua đó giúp thanh niên tích lũy kinh nghiệm và nâng cao khả năng tìm kiếm việc làm.

Thứ tư, thúc đẩy phát triển khu vực kinh tế tư nhân và hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo nhằm tạo thêm nhiều việc làm mới, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ, dịch vụ số và kinh tế xanh. Đây là khu vực có khả năng hấp thụ lao động trẻ lớn và linh hoạt.

Thứ năm, hoàn thiện chính sách đối với các hình thức việc làm mới trong nền kinh tế số, bảo đảm quyền lợi cho người lao động trẻ tham gia các mô hình việc làm linh hoạt. Việc này không chỉ giúp giảm thiểu rủi ro mà còn góp phần chính thức hóa các hoạt động lao động đang tồn tại trong “vùng xám”.

Thứ sáu, tăng cường các chính sách hỗ trợ thanh niên khu vực nông thôn, vùng sâu, vùng xa thông qua đào tạo nghề, hỗ trợ khởi nghiệp và phát triển kinh tế địa phương, góp phần mở rộng cơ hội việc làm tại chỗ và nâng cao mức độ tham gia của lao động trẻ.

Cuối cùng, tiếp tục hoàn thiện hệ thống an sinh xã hội và nâng cao hiệu quả của các dịch vụ việc làm công. Việc mở rộng độ bao phủ của bảo hiểm thất nghiệp, tăng cường tư vấn nghề nghiệp và hỗ trợ đào tạo lại sẽ giúp thanh niên nhanh chóng quay trở lại và tham gia ổn định hơn vào thị trường lao động.

Trong bối cảnh Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng dựa trên khoa học công nghệ và nguồn nhân lực chất lượng cao, vấn đề thanh niên “ba không” cần được quan tâm trong tổng thể các chính sách phát triển. Việc nâng cao mức độ tham gia của thanh niên vào học tập, đào tạo và việc làm sẽ góp phần phát huy hiệu quả lợi thế dân số vàng, đồng thời tạo nền tảng cho quá trình chuyển dịch sang nền kinh tế số và kinh tế tri thức. Điều này đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của các cấp, các ngành trong việc hoàn thiện thể chế thị trường lao động, đổi mới giáo dục - đào tạo và phát triển hệ sinh thái việc làm bền vững. Nếu được triển khai hiệu quả, các giải pháp này sẽ góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, tăng năng suất lao động và củng cố động lực tăng trưởng của nền kinh tế.

Minh Tiến

Nguồn: Trung tâm Thông tin kinh tế, tài chính và thống kê