Khái quát về già hóa dân số và kinh tế tóc bạc ở Việt Nam 

Việt Nam là một trong các quốc gia có tốc độ già hóa dân số nhanh nhất thế giới. Theo công bố của Cục Thống kê công bố, năm 2025, số lượng người cao tuổi từ 60 tuổi trở lên là 14,83 triệu người, chiếm khoảng 14,5% tổng dân số, tăng thêm 3,4 triệu người so với năm 2019. Dự báo đến năm 2030, số người từ 60 tuổi trở lên sẽ xấp xỉ 18 triệu người, tăng gần 4 triệu người so với năm 2024. Dự báo của Quỹ Dân số Liên hợp quốc tại Việt Nam, đến năm 2036, Việt Nam sẽ bước vào thời kỳ dân số già, chuyển từ xã hội “già hóa” sang xã hội “già”. Quá trình già hóa diễn ra không chỉ nhờ giảm tỷ lệ tử vong và tăng tuổi thọ của người dân mà còn do nguyên nhân tỷ lệ sinh giảm mạnh trong thời gian qua. Tỷ lệ sinh giảm trong những thập kỷ qua đã có tác động rất lớn tới cơ cấu dân số của Việt Nam, làm đẩy nhanh tốc độ già hóa dân số.

Tuy nhiên, già hóa dân số đặt ra những cơ hội và thách thức về mặt kinh tế, xã hội. Già hóa dân số nhanh cũng đòi hỏi nhu cầu an sinh xã hội ngày càng tăng ở người cao tuổi, đặc biệt là phụ nữ lớn tuổi. Có thể thấy, khi tỷ lệ người cao tuổi tăng cao thì nhu cầu về các dịch vụ xã hội nhằm đáp ứng nhu cầu của họ cũng tăng theo. Việt Nam hiện có hệ thống an sinh xã hội tương đối phát triển, cơ bản đáp ứng được nhu cầu của xã hội, tuy nhiên cần tăng cường hơn nữa khả năng tiếp cận hệ thống an sinh xã hội của người cao tuổi, mở rộng phạm vi áp dụng của hệ thống an sinh xã hội quốc gia và chương trình trợ giúp xã hội. Mặt khác, kinh nghiệm làm việc của người cao tuổi và khả năng làm việc cũng còn rất lớn, nhiều người cao tuổi vẫn đang làm việc và có nhu cầu tiếp tục được cống hiến phát triển. Ở cấp độ vĩ mô, việc điều chỉnh hoạt động kinh tế nhằm đáp ứng nhu cầu đa dạng của người cao tuổi cũng như tạo điều kiện cho các ngành, lĩnh vực cung cấp dịch vụ đáp ứng nhu cầu của người cao tuổi sẽ tạo ra một mảnh ghép của nền kinh tế quốc dân - đó là kinh tế tóc bạc (thường được gọi là kinh tế bạc).

Kinh tế bạc, theo nhiều nghiên cứu, được hiểu là hệ thống hoạt động kinh tế nhằm đáp ứng nhu cầu đa dạng của người cao tuổi, thông qua cơ chế, chính sách của Nhà nước, sự tham gia của thị trường, sự đồng thuận của toàn xã hội. Trong hệ sinh thái này, người cao tuổi vừa là người thụ hưởng dịch vụ, vừa là chủ thể sáng tạo giá trị; Nhà nước giữ vai trò định hướng - kiến tạo - điều phối; thị trường đảm nhiệm phân bổ nguồn lực; xã hội thực hiện giám sát và hỗ trợ. Mục tiêu là nâng cao chất lượng sống, bảo đảm phúc lợi, đồng thời mở ra không gian tăng trưởng mới cho nền kinh tế, tận dụng tri thức, kinh nghiệm, uy tín xã hội của lớp người cao tuổi.

Trong thời gian qua, người cao tuổi đang từng bước trở thành một nguồn lực quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt là những người cao tuổi khỏe mạnh, có trí tuệ, tri thức, kinh nghiệm làm việc cũng như có khả năng thích ứng với xã hội trong kỷ nguyên số. Hiện nay, trên cả nước vẫn có hàng triệu người cao tuổi đang tiếp tục tham gia sản xuất, kinh doanh, cố vấn quản trị, truyền nghề, giảng dạy, sáng tạo nghệ thuật, nghiên cứu khoa học, khởi nghiệp xã hội, tham gia hoạt động từ thiện và gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc, có nhiều người cao tuổi là doanh nhân nổi tiếng, nghệ nhân nhân dân, thầy thuốc nhân dân, nhà giáo nhân dân, người có uy tín trong đồng bào dân tộc thiểu số..., qua đó, lực lượng người cao tuổi đã tiếp tục cống hiến công sức cho sự phát triển chung của đất nước.

Nhận thức được vai trò, tầm quan trọng của người cao tuổi cũng như kinh tế bạc, Đảng và Nhà nước luôn quan tâm chăm lo, phát huy vai trò của người cao tuổi, qua đó tạo nền tảng chính trị và pháp lý cho phát triển “kinh tế bạc” tại Việt Nam cho giai đoạn sắp tới, cụ thể, ngày 21/02/2025, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 383/QĐ-TTg, ngày 21/02/2025 phê duyệt Chiến lược quốc gia về người cao tuổi đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2045 và xác định rõ: “Người cao tuổi là nguồn lực quan trọng của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; cần phát huy tối đa tiềm năng, kinh nghiệm, tri thức và uy tín xã hội của họ trong các lĩnh vực văn hóa, xã hội, giáo dục, việc làm, kinh tế và chính trị, phù hợp với nguyện vọng, khả năng của từng nhóm đối tượng”. Tại Hội nghị về tình hình phát triển kinh tế bạc trên thế giới và thích ứng chính sách, chiến lược của Việt Nam tổ chức đầu tháng 3/2026, Thủ tướng Chính phủ đã chỉ đạo các Bộ, ngành liên quan xây dựng và trình ban hành Chiến lược “kinh tế bạc” đến năm 2045 ngay trong quý II/2026… Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả bước đầu về phát triển kinh tế bạc, vẫn còn tồn tại một số hạn chế như Việt Nam chưa có khung chính sách đồng bộ cho phát triển kinh tế bạc; cơ chế, chính sách huy động nguồn lực xã hội hóa và hợp tác công - tư còn hạn chế. Do đó, cần xây dựng các giải pháp đồng bộ, hiệu quả trong phát triển kinh tế bạc.

Giải pháp phát triển kinh tế bạc ở nước ta 

Để đưa kinh tế bạc trở thành một trong những động lực cho tăng trưởng, chuyển hóa từ thách thức già hóa thành cơ hội phát triển trong giai đoạn tới, có thể tham khảo một số giải pháp sau: 

Thứ nhất, tập trung xây dựng, hoàn thiện thể chế phát triển “kinh tế bạc” theo hướng toàn diện và liên ngành. Sớm hình thành khung chính sách tổng thể quốc gia về kinh tế bạc, đưa nội dung này vào chiến lược, kế hoạch phát triển của quốc gia, ngành và địa phương; có cơ chế khuyến khích đầu tư vào các lĩnh vực như chăm sóc khỏe, sức công nghệ hỗ trợ, nhà ở và dịch vụ tài chính. 

Thứ hai, chú trọng xây dựng hạ tầng chiến lược phục vụ phát triển “kinh tế bạc”; nghiên cứu, xây dựng các mô hình hệ sinh thái “kinh tế bạc” phù hợp với nhu cầu người cao tuổi, kết hợp công nghệ, sản xuất và dịch vụ.

Thứ ba, huy động và sử dụng hiệu quả các nguồn lực phát triển “kinh tế bạc”. Ngân sách Nhà nước đóng vai trò vốn mồi, tập trung cho các lĩnh vực nền tảng như y tế cơ sở, chăm sóc ban đầu, chăm sóc dài hạn và hạ tầng số; đồng thời đẩy mạnh xã hội hóa, hợp tác công - tư và phát triển các công cụ tài chính cho người cao tuổi.

Thứ tư, chú trọng đào tạo nguồn nhân lực phục vụ chăm sóc và hỗ trợ người cao tuổi, chuẩn hóa đội ngũ chăm sóc và tăng cường liên kết giữa cơ sở đào tạo, doanh nghiệp và cơ sở dịch vụ. 

Thứ năm, đẩy mạnh thông tin, tuyên truyền nhằm nâng cao nhận thức xã hội, tôn vinh các phong trào và gương người cao tuổi tiêu biểu, tạo sự lan tỏa tích cực trong cộng đồng.

Thanh Tùng

Nguồn: Trung tâm Thông tin kinh tế, tài chính và thống kê