Khái quát hợp đồng quyền chọn chỉ số cổ phiếu 

Hợp đồng quyền chọn (HĐQC) chỉ số cổ phiếu (Index Options) là một công cụ phái sinh tài chính cho phép nhà đầu tư mua hoặc bán quyền đối với giá trị của một chỉ số chứng khoán tại một mức giá xác định trước, trong một khoảng thời gian nhất định. Khi thực hiện hợp đồng, các bên thanh toán bằng tiền thông qua trung tâm bù trừ, thay vì chuyển giao cổ phiếu thực tế. Tài sản cơ sở của hợp đồng là một chỉ số thị trường được xây dựng trên cơ sở danh mục cổ phiếu đại diện, phản ánh xu hướng chung của thị trường hoặc của một phân khúc nhất định. Các chỉ số chứng khoán có thể do Sở giao dịch chứng khoán (Sở GDCK) thiết lập (ví dụ: VNIndex), do các hãng thông tin tài chính (ví dụ: Nikkei 225) hoặc do các tổ chức tài chính chuyên biệt (ví dụ: Hang Seng Index) xây dựng và công bố.

Hợp đồng quyền chọn chỉ số cổ phiếu có thể phân chia thành nhiều loại, tuỳ theo các tiêu chí phân loại khác nhau. Phân theo quyền của người mua, quyền chọn chỉ số cổ phiếu có hai loại: Quyền chọn mua (call option), cho phép người mua có quyền mua tài sản cơ sở tại giá thực hiện, và quyền chọn bán (put option), cho phép người mua có Quyền bán tài sản cơ sở ở mức giá đó. Người mua có quyền nhưng không bắt buộc phải thực hiện, còn người bán có nghĩa vụ khi người mua yêu cầu. Phân loại theo thời điểm thực hiện, quyền chọn có thể là kiểu Hoa Kỳ (thực hiện bất kỳ lúc nào trước hoặc vào ngày đáo hạn) hoặc kiểu châu Âu (chỉ được thực hiện vào ngày đáo hạn). Hợp đồng quyền chọn chỉ số có tài sản cơ sở mang tính vô hình, được xác định dựa trên giá trị bình quân có trọng số của một rổ cổ phiếu thay vì một mã cổ phiếu cụ thể. Nhà đầu tư không nắm giữ cổ phiếu thật mà chỉ hưởng chênh lệch giữa giá trị chỉ số và giá thực hiện, nhờ đó giảm rủi ro gắn với từng doanh nghiệp và phản ánh đúng biến động của thị trường chung. Việc thanh toán bằng tiền mặt thay vì chuyển giao tài sản thật giúp đơn giản hóa quy trình và tăng tính an toàn. Ngoài ra, hệ số nhân quy định giá trị quy đổi của mỗi điểm chỉ số, giúp chuẩn hóa quy mô hợp đồng, còn cơ chế định giá và bù trừ hàng ngày giúp kiểm soát rủi ro, đảm bảo người bán luôn có khả năng thực hiện nghĩa vụ và giữ ổn định cho thị trường. 

Triển vọng triển khai hợp đồng quyền chọn chỉ số chứng khoán tại Việt Nam

Sau nhiều năm vận hành ổn định hợp đồng tương lai, TTCK Việt Nam đã tích lũy đủ kinh nghiệm, hạ tầng và nhu cầu thực tế để bước sang giai đoạn phát triển mới. Trong bối cảnh thị trường cơ sở mở rộng, nhà đầu tư ngày càng quan tâm đến công cụ phòng ngừa rủi ro, HĐQC chỉ số chứng khoán được xem là bước đi hợp lý tiếp theo, phù hợp với mục tiêu nâng cấp và hiện đại hóa thị trường phái sinh. Các điều kiện triển khai HĐQC được đánh giá là khá hoàn thiện, đầy đủ.

Khung pháp lý cho triển khai HĐQC chỉ số tại Việt Nam đã được hoàn thiện tương đối toàn diện, tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển của thị trường phái sinh. Luật Chứng khoán năm 2019 cùng với Nghị định số 158/2020/NĐ-CP và Thông tư số 58/2021/TT-BTC đã thiết lập khuôn khổ quản lý đầy đủ về tổ chức, giao dịch, ký quỹ, thanh toán và giới hạn vị thế, giúp đảm bảo tính minh bạch và an toàn hệ thống. Cùng với đó, nhu cầu phòng ngừa rủi ro ngày càng rõ nét trong bối cảnh biến động tài chính toàn cầu. Nhiều nhà đầu tư tổ chức và quỹ đầu tư đã sử dụng hợp đồng tương lai chỉ số VN30 để bảo vệ danh mục, song quyền chọn chỉ số có ưu thế hơn nhờ khả năng giới hạn thua lỗ và linh hoạt trong chiến lược quản trị rủi ro. Sự ra đời của sản phẩm này sẽ đáp ứng nhu cầu thực tế, đồng thời giúp TTCK phái sinh Việt Nam tiệm cận với mô hình vận hành của các thị trường phát triển trong khu vực.

Bên cạnh đó, hệ thống chỉ số chứng khoán trong nước tiếp tục được mở rộng và chuẩn hóa, từ các bộ chỉ số truyền thống đến VN100 và ba chỉ số mới của HOSE gồm VNMITECH, VN50 Growth và VNDIVIDEND, phản ánh rõ hơn cấu trúc và xu hướng tăng trưởng của thị trường. Hạ tầng kỹ thuật cũng đã có bước đột phá với việc vận hành hệ thống công nghệ thông tin KRX từ tháng 5/2025, cho phép xử lý giao dịch lớn, bù trừ nhiều tầng và quản lý rủi ro theo thời gian thực. Cùng với hợp đồng tương lai VN100 ra mắt tháng 10/2025, Việt Nam đã tích lũy đủ kinh nghiệm, dữ liệu và nền tảng công nghệ để tiến tới thử nghiệm và triển khai sản phẩm quyền chọn chỉ số trong thời gian tới.

Một số khuyến nghị

Để triển khai thành công HĐQC chỉ số chứng khoán tại Việt Nam, cần một chiến lược đồng bộ giữa cơ quan quản lý, Sở Giao dịch, thành viên thị trường và nhà đầu tư. Về chính sách, cơ quan quản lý cần hoàn thiện bộ quy tắc riêng cho sản phẩm quyền chọn chỉ số, thiết kế linh hoạt các yếu tố kỹ thuật như phương thức thanh toán, hệ số nhân, kỳ hạn đáo hạn và cơ chế ký quỹ, đồng thời áp dụng mô hình quản trị rủi ro dựa trên giá trị rủi ro (VaR) nhằm phản ánh sát biến động thực tế, giảm áp lực thanh khoản cho thành viên thị trường. 

Về hạ tầng, Trung tâm Lưu ký Chứng khoán và các Sở Giao dịch cần tận dụng năng lực của hệ thống KRX để triển khai cơ chế bù trừ, thanh toán tập trung và giám sát rủi ro theo chuẩn quốc tế. Việc thử nghiệm sản phẩm trong môi trường mô phỏng (sandbox) là cần thiết nhằm đánh giá khả năng tương thích hệ thống, quy trình vận hành và tiêu chuẩn báo cáo minh bạch, đặc biệt liên quan đến biến động hàm ý và định giá quyền chọn.

Trong khía cạnh phát triển thị trường, cần xây dựng cơ chế chọn lựa và khuyến khích các nhà tạo lập thị trường đủ năng lực kỹ thuật, tài chính và nhân sự. Đây là lực lượng giữ vai trò duy trì thanh khoản hai chiều, hình thành đường cong biến động và thu hẹp chênh lệch giá, do đó nên được ưu đãi về phí giao dịch, ký quỹ hoặc lãi suất trên khoản ký quỹ.

Ngoài ra, việc nâng cao năng lực nhà đầu tư là yêu cầu cấp thiết. Cơ quan quản lý nên phối hợp với các tổ chức đào tạo, hiệp hội nghề nghiệp và đối tác quốc tế để tổ chức chương trình huấn luyện chuyên sâu về định giá quyền chọn, chiến lược phòng ngừa rủi ro và vận hành phái sinh.

Quỳnh Hoàng

Nguồn: Trung tâm Thông tin kinh tế, tài chính và thống kê