Thực trạng công nghiệp nhẹ tại Việt Nam

Công nghiệp nhẹ là ngành công nghiệp chủ yếu sản xuất các sản phẩm tiêu dùng, hàng hóa không yêu cầu quá nhiều nguyên liệu thô, nguồn vốn đầu tư cao hay công nghệ quá phức tạp. Các ngành công nghiệp nhẹ chủ yếu bao gồm dệt may, giày dép, chế biến thực phẩm, sản xuất đồ gia dụng, sản xuất mỹ phẩm và các sản phẩm tiêu dùng khác. Công nghiệp nhẹ đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế quốc dân, không chỉ tạo ra hàng hóa phục vụ nhu cầu trong nước, mà còn góp phần xuất khẩu, tạo ra việc làm cho hàng triệu lao động, nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống.

Việt Nam có nền tảng vững chắc để phát triển công nghiệp nhẹ. Ngành công nghiệp này đã và đang phát triển mạnh mẽ, đặc biệt là dệt may, giày dép và chế biến thực phẩm. Tính đến nay, Việt Nam là một trong những quốc gia xuất khẩu dệt may, giày dép lớn nhất thế giới. Ngành dệt may: Trong 9 tháng đầu năm 2025, tổng kim ngạch xuất khẩu đạt khoảng 34,75 tỷ USD, tăng khoảng 7,7% so với cùng kỳ năm trước, cho thấy sức bật mạnh mẽ từ các thị trường xuất khẩu lớn như Hoa Kỳ và EU. Ngành giày dép (da giày): 9 tháng đầu năm 2025, kim ngạch xuất khẩu ước đạt khoảng 17,8 tỷ USD, tăng khoảng 7,4% so với cùng kỳ.

Tuy nhiên, công nghiệp nhẹ Việt Nam vẫn đối mặt với một số thách thức lớn:

Tỷ lệ nội địa hóa còn thấp: “Một thách thức lớn là nhập khẩu nguyên phụ liệu vải của ngành dệt may 9 tháng đầu năm đã lên tới khoảng 11 tỷ USD, cho thấy tỷ lệ nội địa hóa còn thấp.”

Chưa phát triển đồng đều: Mặc dù các ngành như dệt may và giày dép phát triển mạnh, nhưng nhiều ngành công nghiệp nhẹ khác như chế biến thực phẩm hay sản xuất đồ gia dụng vẫn còn kém phát triển và chưa tận dụng hết tiềm năng. Cụ thể: Ngành giày dép đạt khoảng 17,8 tỷ USD xuất khẩu trong 9 tháng đầu năm 2025, tăng 7,4% so với năm trước. Tuy nhiên, các ngành khác như chế biến thực phẩm chỉ có mức tăng trưởng khá thấp so với kỳ vọng. Chế biến thực phẩm, dù là ngành có tiềm năng rất lớn trong việc xuất khẩu, hiện vẫn đang phát triển không đều và phụ thuộc khá nhiều vào nguyên liệu nhập khẩu, khiến giá trị gia tăng của sản phẩm chưa được nâng cao.

Công nghệ lạc hậu: Nhiều doanh nghiệp trong ngành công nghiệp nhẹ vẫn sử dụng công nghệ lạc hậu, năng suất lao động thấp, chất lượng sản phẩm chưa cao, khiến giá trị gia tăng của sản phẩm chưa lớn. Ví dụ: Ngành dệt may và giày dép, mặc dù có xuất khẩu mạnh, nhưng nhiều công đoạn trong chuỗi sản xuất vẫn chưa được tự động hóa hoàn toàn. Các báo cáo chỉ ra rằng tỷ lệ tự động hóa trong ngành dệt may Việt Nam còn thấp, ảnh hưởng tới hiệu suất và chất lượng sản phẩm. Một phần của vấn đề này là sự thiếu hụt đầu tư vào công nghệ hiện đại. Mặc dù có chính sách hỗ trợ từ chính phủ, nhưng nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa vẫn gặp khó khăn trong việc tiếp cận nguồn tài chính để đầu tư công nghệ mới.

Chất lượng nguồn nhân lực chưa cao: Mặc dù Việt Nam có một nguồn lao động dồi dào, nhưng chất lượng lao động trong các ngành công nghiệp nhẹ vẫn còn nhiều hạn chế, nhất là trong việc quản lý sản xuất và ứng dụng công nghệ mới. Theo Cục Thống kê, năm 2025, lao động trong ngành chế biến, chế tạo (bao gồm công nghiệp nhẹ) vẫn có tỷ lệ lao động trình độ thấp chiếm tới 60% (theo số liệu 9 tháng đầu năm 2025). Điều này khiến năng suất lao động thấp và khó tạo ra các sản phẩm có giá trị gia tăng cao. Hơn nữa, việc thiếu kỹ năng chuyên môn trong lĩnh vực tự động hóa, công nghệ thông tin, quản lý sản xuất tiên tiến cũng cản trở sự phát triển của ngành.

Tác động của biến đổi khí hậu và bảo vệ môi trường: Sản xuất công nghiệp nhẹ cũng đối mặt với vấn đề ô nhiễm môi trường và sự gia tăng yêu cầu về bảo vệ môi trường, từ đó ảnh hưởng đến khả năng phát triển bền vững của ngành.

Giải pháp phát triển công nghiệp nhẹ tại Việt Nam

Để phát triển công nghiệp nhẹ bền vững và hiệu quả, Việt Nam cần thực hiện các giải pháp đồng bộ trên nhiều mặt, từ chính sách đến nguồn lực tài chính, công nghệ và nhân lực.

Về chính sách, các chính sách tín dụng hỗ trợ cho doanh nghiệp vừa và nhỏ cần được tăng cường, đặc biệt là trong các ngành có tiềm năng phát triển như chế biến thực phẩm, dệt may và giày dép. Bên cạnh đó, Chính phủ cần tiếp tục cải cách hệ thống thuế, giảm thuế cho các doanh nghiệp đầu tư vào công nghiệp nhẹ, đặc biệt là các doanh nghiệp ứng dụng công nghệ cao và sản xuất sản phẩm có giá trị gia tăng.

Thành lập các quỹ đầu tư, hỗ trợ các dự án nghiên cứu và phát triển trong lĩnh vực công nghiệp nhẹ. Các quỹ này sẽ giúp doanh nghiệp có thể tiếp cận nguồn vốn để đầu tư vào công nghệ mới, phát triển sản phẩm, và cải tiến quy trình sản xuất.

Thúc đẩy mô hình hợp tác công - tư trong việc xây dựng hạ tầng công nghiệp, đặc biệt là các khu công nghiệp và cụm công nghiệp dành cho ngành công nghiệp nhẹ. Chính phủ có thể cung cấp hỗ trợ tài chính và cơ chế chính sách hấp dẫn cho các nhà đầu tư tư nhân tham gia vào các dự án này.

Cung cấp các gói hỗ trợ về đào tạo và phát triển nguồn nhân lực: Chính phủ có thể phối hợp với các tổ chức tài chính để cung cấp các khoản tài trợ cho doanh nghiệp trong việc đào tạo và phát triển kỹ năng cho lực lượng lao động trong ngành công nghiệp nhẹ. Điều này sẽ giúp nâng cao chất lượng lao động và đảm bảo nguồn nhân lực cho các doanh nghiệp.

Áp dụng các chính sách hỗ trợ xuất khẩu: Chính phủ có thể triển khai các chương trình khuyến khích xuất khẩu sản phẩm công nghiệp nhẹ thông qua việc cung cấp các tín dụng xuất khẩu ưu đãi, giảm thuế xuất khẩu, và xây dựng các chương trình xúc tiến thương mại quốc tế. Đồng thời, thiết lập các khu vực thương mại tự do và các hiệp định thương mại quốc tế để mở rộng thị trường cho sản phẩm công nghiệp nhẹ.

Hỗ trợ tài chính cho các doanh nghiệp chuyển đổi xanh: Chính phủ nên cung cấp các khoản vay ưu đãi, trợ cấp và các chính sách hỗ trợ tài chính cho các doanh nghiệp chuyển đổi sang sản xuất bền vững và công nghiệp nhẹ thân thiện với môi trường. Các doanh nghiệp áp dụng công nghệ giảm phát thải, tiết kiệm năng lượng và sử dụng nguyên liệu tái chế có thể được hưởng các ưu đãi này.

Ngoài ra, Chính phủ và các doanh nghiệp cần đẩy mạnh các hoạt động xúc tiến thương mại, tìm kiếm và mở rộng các thị trường xuất khẩu, đặc biệt là ở các quốc gia đang phát triển.

Để cạnh tranh trong thị trường quốc tế, các sản phẩm công nghiệp nhẹ Việt Nam cần được nâng cao về chất lượng, đồng thời tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế về bảo vệ môi trường, lao động và chất lượng sản phẩm.

Xuân Thanh

Nguồn: Trung tâm Thông tin kinh tế, tài chính và thống kê