Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh công cuộc chuyển đổi mô hình tăng trưởng, thực hiện các mục tiêu chiến lược về chuyển đổi số quốc gia và hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, yêu cầu về việc kiến tạo một hệ thống thể chế minh bạch, hiệu quả và có tính cạnh tranh cao đã trở thành một mệnh lệnh tất yếu. Để đáp ứng yêu cầu đó, cải cách hành chính, với trọng tâm là cải cách thủ tục hành chính (TTHC), được xác định là một khâu đột phá chiến lược. Đối với lĩnh vực tài chính, với vai trò là huyết mạch của nền kinh tế, yêu cầu về chất lượng thể chế lại càng trở nên cấp thiết. Nhìn lại chặng đường gần hai thập kỷ qua, đặc biệt kể từ khi Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án Đơn giản hóa TTHC trên các lĩnh vực quản lý nhà nước giai đoạn 2007 - 2010 (Quyết định số 30/QĐ-TTg ngày 10/01/2007), số lượng TTHC trong các lĩnh vực quản lý nhà nước của Bộ Tài chính đã liên tục được đơn giản hóa, cắt giảm từ gần 2.000 TTHC xuống còn hơn 700 TTHC (trước khi Bộ Kế hoạch Đầu tư hợp nhất với Bộ Tài chính) và 949 TTHC (sau khi Bộ Kế hoạch Đầu tư hợp nhất với Bộ Tài chính). Tuy nhiên, những thành tựu về mặt số lượng này lại không hoàn toàn tương đồng, đồng thời với sự cải thiện về chất lượng, bộc lộ một nghịch lý sâu sắc giữa mục tiêu cải cách và kết quả thực tiễn. Nguyên nhân của nghịch lý này xuất phát từ những hạn chế cố hữu trong chính quy trình xây dựng và đánh giá tác động chính sách nói chung và đánh giá tác động của TTHC nói riêng.Thực tiễn cho thấy công tác đánh giá tác động TTHC nhiều khi vẫn còn mang tính hình thức, được thực hiện chủ yếu để hoàn thiện hồ sơ theo quy định mà chưa trở thành một công cụ phân tích khoa học thực thụ. Hệ quả trực tiếp của những hạn chế trong quy trình này là sự tồn tại của nhiều TTHC kém chất lượng, gây ra những vướng mắc hữu hình cho người dân và doanh nghiệp khi áp dụng thực tiễn. Những bất cập nêu trên là minh chứng rõ nét cho thấy khoảng cách giữa yêu cầu cải cách và năng lực thực thi, đồng thời cho thấy công tác đánh giá tác động TTHC cho dù đã được chú trọng nhưng vẫn chưa đủ hiệu quả để giải quyết các vấn đề về chất lượng theo chiều sâu. Chính vì vậy, việc triển khai nghiên cứu đề tài "Đánh giá tác động thủ tục hành chính trong xây dựng văn bản quy phạm pháp luật lĩnh vực tài chính" có ý nghĩa cấp thiết, góp phần cung cấp những luận cứ khoa học và giải pháp thực tiễn để hoàn thiện mô hình và nâng cao năng lực đánh giá tác động TTHC.

2. Mục tiêu nghiên cứu
Đề tài nghiên cứu, phân tích cơ sở lý luận và đánh giá thực trạng thực hiện công tác đánh giá tác động TTHC trong xây dựng văn bản quy phạm pháp luật (QPPL) lĩnh vực tài chính, từ đó đề xuất các giải pháp hoàn thiện công tác đánh giá tác động TTHC trong xây dựng văn QPPL lĩnh vực tài chính.

3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu: Thủ tục hành chính trong xây dựng văn bản QPPL lĩnh vực tài chính. 

- Phạm vi nghiên cứu: Đề tài nghiên cứu, đánh giá thực trạng công tác đánh giá tác động của TTHC (bao gồm đánh giá sự cần thiết, tính hợp pháp, hợp lý và chi phí tuân thủ TTHC), hệ thống văn bản QPPL thuộc lĩnh vực tài chính quy định về TTHC tại Bộ Tài chính giai đoạn 2016 - 2024 (sau khi Luật Ban hành văn bản QPPL 2015 được ban hành và có hiệu lực) và đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả cho giai đoạn 2025 - 2030.

4. Kết quả nghiên cứu
(1) Đề tài đã hệ thống hóa và làm rõ cơ sở khái niệm, đặc điểm, vai trò của TTHC trong văn bản QPPL. Theo đó, TTHC là trình tự, cách thức thực hiện, hồ sơ và yêu cầu, điều kiện do cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền quy định để giải quyết một công việc cụ thể liên quan đến cá nhân, tổ chức. TTHC có vai trò quan trọng trong đời sống xã hội, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống nhân dân, hoạt động sản xuất kinh doanh của người dân, tổ chức, doanh nghiệp. Thông qua các TTHC, các cá nhân, tổ chức, doanh nghiệp thực hiện được quyền lợi, nghĩa vụ của mình và giúp các cơ quan hành chính nhà nước thực hiện hiệu quả chức năng quản lý nhà nước. Đồng thời, đề tài đã phân tích những yêu cầu, nội dung, phương pháp đánh giá tác động TTHC. Nội dung đánh giá tập trung vào các mặt sự cần thiết của TTHC, tính hợp pháp, hợp lý của TTHC, chi phí tuân thủ TTHC. Đề tài đã đưa ra 04 phương pháp có thể được sử dụng để đánh giá tác động bao gồm: (i) Phương pháp phân tích chi phí giao dịch và ghi phí - lợi ích (CBA), (ii) Phương pháp điều tra xã hội học, (iii) Phương pháp thống kê, (iv) Phương pháp phân tích mô hình SWOT. Tuy nhiên, mỗi phương pháp đều có ưu, nhược điểm riêng. Do đó, để đạt được kết quả đánh giá toàn diện, khách quan và thuyết phục nhất người thực hiện cần phải kết hợp đa phương pháp, lựa chọn phương pháp phù hợp và tập trung vào đối tượng phục vụ. Qua nghiên cứu, tác giả đã chỉ ra những nhân tố ảnh hưởng đến đánh giá tác động TTHC trong văn bản QPPL. Trước tiên là nhân tố hệ thống pháp luật quy định của pháp luật chính là cơ sở pháp lý để hợp thức hóa bảo đảm việc thực hiện đánh giá tác động TTHC trong văn bản QPPL cũng như các quy định về TTHC được thể chế hóa, việc đánh giá tác động về TTHC trong xây dựng luật khi được thể chế hóa cũng sẽ góp phần đảm bảo lựa chọn phương án, giải pháp tối ưu để thực hiện chính sách. Tiếp đến là mô hình, năng lực đánh giá tác động TTHC bao gồm năng lực của cơ quan chủ trì xây dựng TTHC, cơ quan kiểm soát TTHC, cơ quan thẩm định văn bản QPPL và năng lực của đối tượng chịu tác động. Yếu tố quan trọng khác là chính sách tài chính cho đánh giá tác động TTHC, việc đánh giá tác động về TTHC trong xây dựng văn bản QPPL có thực sự đạt hiệu quả cao hay không phụ thuộc rất nhiều vào các nguồn lực cụ thể về vật lực, tài chính. Yếu tố cuối cùng là truyền thông và ứng dụng công nghệ thông tin vì truyền thông qua các phương tiện thông tin đại chúng là con đường ngắn nhất để đưa đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng và pháp luật của Nhà nước vào cuộc sống, đem lại lợi ích cho nhân dân, cho cộng đồng doanh nghiệp, cho sự phát triển của đất nước.

(2) Đề tài đã nghiên cứu kinh nghiệm đánh giá tác động TTHC trong xây dựng văn bản QPPL tại Bộ Tư pháp và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam. Tại Bộ Tư pháp, các đơn vị đã nhận thức rõ tầm quan trọng của việc đánh giá tác động TTHC, bảo đảm thực hiện đầy đủ, nghiêm túc, có trách nhiệm trong việc nghiên cứu, phân tích tính khả thi của thủ tục cũng như lợi ích - chi phí của tổ chức, cá nhân chịu sự tác động. Việc đánh giá được thực hiện theo đúng quy định, bảo đảm sự tham gia phản biện xã hội, góp phần giúp cơ quan chủ trì lập đề nghị, soạn thảo kịp thời phát hiện, điều chỉnh những bất cập ngay từ giai đoạn đề xuất chính sách. Trong những năm qua, Bộ Tư pháp đã tổ chức đánh giá tác động TTHC trong hầu hết các đề nghị xây dựng và dự thảo luật, nghị định, quyết định, thông tư do Bộ chủ trì. Các báo cáo đánh giá đều được thực hiện theo đúng quy định của Luật Ban hành văn bản QPPL và hướng dẫn tại Thông tư số 03/2022/TT-BTP. Ngoài ra, Bộ Tư pháp còn tích cực tổ chức các chương trình tập huấn, đào tạo chuyên sâu, đồng thời xây dựng hệ thống tài liệu hướng dẫn nghiệp vụ về đánh giá tác động chính sách và TTHC. Tại Ngân hàng nhà nước Việt Nam, công tác kiểm soát TTHC đã được Ngân hàng Nhà nước chú trọng và thực hiện đánh giá tác động TTHC đúng quy định, 100% văn bản QPPL có quy định TTHC đều được Ngân hàng Nhà nước thực hiện đánh giá, xin ý kiến của các cơ quan, đơn vị có liên quan. Các đơn vị trong toàn ngành Ngân hàng đã luôn nỗ lực, trách nhiệm và hiệu quả trong việc tổ chức triển khai đồng bộ trên cả 6 lĩnh vực cải cách hành chính. Qua nghiên cứu kinh nghiệm 02 Bộ, Ngành nêu trên, đề tài đã rút ra một số nguyên nhân ảnh hưởng đến công tác đánh giá tác động, trong đó có cả nguyên nhân khách quan và nguyên nhân chủ quan. Về nguyên nhân khách quan, trong thời gian qua nhiều vấn đề kinh tế xã hội mới, phức tạp nảy sinh, nhất là trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, dịch bệnh Covid-19. Về nguyên nhân chủ quan, do đánh giá tác động chính sách là nhiệm vụ rất khó, phức tạp, đòi hỏi người thực hiện phải có trình độ chuyên môn, kiến thức tổng hợp và kinh nghiệm thực tiễn. Trong khi đó, kỹ năng đánh giá tác động chính sách, đánh giá tác động TTHC, thẩm định quy định TTHC của một số công chức của các Bộ, cơ quan ngang Bộ, địa phương chưa được nâng cao; đội ngũ này thường xuyên thay đổi, số lượng hạn chế.

(3) Đề tài đã khái quát, làm rõ về hệ thống văn bản QPPL lĩnh vực tài chính; phân tích khung pháp lý đánh giá tác động TTHC trong xây dựng văn bản QPPL lĩnh vực tài chính, bao gồm: Quy định của văn bản Luật; quy định, hướng dẫn của Chính phủ; hướng dẫn của Bộ, Ngành; quy định nội bộ của Bộ Tài chính về đánh giá TTHC trong xây dựng văn bản QPPL lĩnh vực tài chính. Qua đánh giá, đề tài đã chỉ ra kết quả đạt được trên các mặt: (i) Công tác chỉ đạo điều hành, Bộ Tài chính đã ban hành Kế hoạch triển khai nhiệm vụ kiểm soát TTHC của Bộ Tài chính. Đã đề ra nhiệm vụ về đánh giá tác động, tính toán chi phí tuân thủ đối với quy định TTHC trong dự thảo văn bản QPPL của Bộ Tài chính, phân giao nhiệm vụ cụ thể cho các đơn vị thuộc Bộ; (ii) Khung pháp lý đánh giá tác động thủ tục hành chính từng bước được chuẩn hóa, chuyên nghiệp hóa và trở thành trụ cột không thể thiếu trong quá trình cải cách TTHC; (iii) Về mô hình, năng lực đánh giá tác động TTHC đạt được nhiều kết quả tích cực trong xây dựng và phát triển nguồn nhân lực và Bộ Tài chính đã từng bước kiện toàn tổ chức kiểm soát TTHC theo hướng chuyên trách tại Văn phòng Bộ; (iv) Chính sách tài chính cho đánh giá tác động TTHC ngày càng được quan tâm hoàn thiện. Tuy nhiên, thực tiễn triển khai cho thấy công tác đánh giá tác động TTHC trong lĩnh vực tài chính vẫn chưa đạt hiệu quả như kỳ vọng vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế cả về phương pháp luận, tổ chức thực hiện lẫn năng lực cán bộ. Chính sách tài chính cho đánh giá TTHC còn những khó khăn nhất định về nội dung chi, mức chi và khó khăn khi tách bạch khoản chi phục vụ đánh giá TTHC với các khoản chi khác. Công tác truyền thông và ứng dụng công nghệ thông tin chưa được quan tâm đúng mức, truyền thông TTHC trước, trong và sau khi ban hành chưa được thực hiện độc lập mà thường được lồng ghép với truyền thông chính sách, hơn nữa hệ thống công nghệ thông tin hỗ trợ đánh giá tác động vẫn ở mức sơ khai do Bộ Tài chính chưa có một ứng dụng (phần mềm, app) sử dụng chuyên biệt cho đánh giá tác động TTHC. Về mô hình, năng lực đánh giá tác động TTHC chưa được quan tâm, bố trí nhân lực thỏa đáng cho hoạt động đánh giá tác động TTHC. Khung pháp lý đánh giá tác động TTHC cũng ghi nhận một số bất cập, hạn chế, gây vướng mắc cho hoạt động đánh giá tác động TTHC tại Bộ Tài chính. Những hạn chế, tồn tại trong công tác đánh giá tác động TTHC tại Bộ Tài chính xuất phát từ cả nguyên nhân khách quan (khung pháp lý chưa hoàn thiện và thiếu đồng bộ, Áp lực về khối lượng và tiến độ công việc, vai trò của các cơ quan kiểm soát, thẩm định chưa được phát huy tối đa) và chủ quan (nhận thức và sự quan tâm chưa đầy đủ, năng lực của đội ngũ cán bộ còn hạn chế, mô hình và cơ chế phối hợp nội bộ chưa hiệu quả). Từ thực tế đó, có thể thấy công tác đánh giá tác động TTHC trong lĩnh vực tài chính đã có bước chuyển biến tích cực về mặt nhận thức và thể chế, song vẫn thiếu tính chuyên nghiệp, hệ thống dữ liệu và năng lực kỹ thuật để đảm bảo đánh giá khách quan, chính xác. Những tồn tại nêu trên phản ánh rõ nhu cầu cấp thiết phải hoàn thiện khung pháp lý, nâng cao năng lực cán bộ, tăng cường phối hợp liên ngành và ứng dụng công nghệ hiện đại nhằm nâng cao chất lượng trong quá trình xây dựng văn bản QPPL, góp phần cải cách TTHC, giảm gánh nặng tuân thủ và nâng cao chất lượng chính sách tài chính của Việt Nam.

(4) Đề tài đã dự báo bối cảnh và yêu cầu đặt ra trong công tác đánh giá tác động TTHC lĩnh vực tài chính; đưa ra mục tiêu, định hướng xây dựng văn bản QPPL quy định về TTHC trong lĩnh vực tài chính. Đề tài đã đề xuất năm nhóm giải pháp chủ yếu. Thứ nhất, cần hoàn thiện khung pháp lý về đánh giá tác động TTHC, trong đó quy định cụ thể nội dung, phương pháp, quy trình và trách nhiệm của các cơ quan thực hiện, đồng thời coi đáng giá tác động là điều kiện bắt buộc trong hồ sơ trình dự thảo văn bản QPPL. Thứ hai, nâng cao mô hình, năng lực đánh giá tác động thủ tục hành chính theo hướng tăng cường năng lực cho đánh giá tác động, đảm bảo yêu cầu kiểm soát chặt chẽ TTHC được sửa đổi, bổ sung, đặc biệt là TTHC được ban hành mới, đảm bảo liên thông, kết nối giữa các TTHC, sử dụng lại cơ sở dữ liệu của TTHC nhóm nghiên cứu đề nghị nghiên cứu, sửa đổi các quy định về kiểm soát TTHC. Thứ ba, hoàn thiện quy định về tài chính cho đánh giá tác động TTHC bằng việc sửa đổi Thông tư số 42/2022/TT-BTC về nội dung chi, mức chi và tách bạch khoản chi đánh giá tác động TTHC thành những nội dung chi độc lập với hoạt động soạn thảo văn bản QPPL. Thứ tư, đẩy mạnh truyền thông và ứng dụng công nghệ thông tin cho đánh giá tác động TTHC trong đó, bổ sung các quy định liên quan về truyền thông chính sách tại Quy chế ban hành kèm theo Quyết định số 2829/QĐ- BTC, đồng thời cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin cho đánh giá tác động TTHC bằng cách xây dựng phần mềm chuyên biệt cho hoạt động này. Để các giải pháp nêu trên có tính khả thi, đề tài cũng đã đề xuất sửa đổi, bổ sung hoàn thiện các văn bản liên quan gồm: Sửa đổi, bổ sung Nghị định số 63/2010/NĐ-CP; Thông tư số 03/2022/TT-BTP; Thông tư số 338/2016/TT-BTC và Thông tư số 42/2022/TTBTC; Quy chế phối hợp trong công tác tham gia ý kiến, thẩm tra và các mẫu báo cáo thẩm tra, thẩm định, uy chế ban hành kèm theo Quyết định số 2829/QĐ-BTC.

5. Thông tin nghiệm thu và lưu trữ

- Nghiệm thu: Đề tài đã được Hội đồng Tư vấn đánh giá, nghiệm thu thông qua (Quyết định số 1852/QĐ-BTC ngày 27/5/2025 của Bộ Tài chính về việc thành lập Hội đồng Tư vấn đánh giá, nghiệm thu nhiệm vụ KHCN cấp Bộ năm 2024).

- Lưu trữ: Đề tài được đóng quyển, lưu trữ tại Thư viện Viện Chiến lược và Chính sách tài chính kinh tế - tài chính./.

ThS. Vương Trung Hiếu

Văn phòng, Bộ Tài chính