Những kết quả đạt được trong phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi 

Phú Thọ là tỉnh miền núi trung du, nằm ở phía Tây Bắc, sau sáp nhập, tỉnh có diện tích tự nhiên là 9.361 km2, dân số hơn 4 triệu người, gồm 52 thành phần dân tộc sinh sống, trong đó có trên 1.051.300 người DTTS, chiếm khoảng 26,65% tổng dân số, chủ yếu là các dân tộc Mường, Dao, Cao Lan, Tày, Mông, Sán Dìu, Thái... Thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi, tỉnh Phú Thọ đã triển khai đồng bộ các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước; đẩy nhanh tiến độ giải ngân các chương trình, dự án dành cho đồng bào DTTS. 

Năm 2025, tỉnh đã dành hơn 1.600 tỷ đồng để phân bổ cho các đơn vị thụ hưởng để thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi. Từ nguồn vốn trên, tỉnh đã tiếp tục đầu tư xây dựng các công trình như nhà văn hóa, nhà sinh hoạt cộng đồng, công trình giao thông, y tế, giáo dục... cho đồng bào DTTS và miền núi. Đến nay, 100% xã vùng đồng bào DTTS có đường ô tô đến trung tâm được cứng hóa, có trường học các cấp, có trạm y tế; tỷ lệ phòng học kiên cố đạt mức rất cao 97,7%, tỷ lệ học sinh đến trường ngày càng tăng, tạo điều kiện để phát triển kinh tế - xã hội bền vững cho đồng bào nơi đây. 

Thực hiện Dự án 1 của Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi về hỗ trợ đất ở, đất sản xuất, tỉnh đã triển khai đồng bộ các giải pháp và đạt được nhiều kết quả. Đến hết năm 2025, đã có 1.596 hộ được hỗ trợ xây dựng nhà ở; 2 hộ được hỗ trợ đất ở; 45 hộ được hỗ trợ thực hiện thủ tục chia tách, chuyển nhượng và cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Đối với hỗ trợ đất sản xuất, tỉnh đã hoàn thành 100% chỉ tiêu với 5.236 hộ được hỗ trợ chuyển đổi nghề...

Bên cạnh đó, tỉnh cũng chú trọng hỗ trợ sản xuất và chuyển đổi sinh kế cho đồng bào DTTS và miền núi bằng cách trang bị kiến thức, kỹ năng sản xuất mới, từng bước thay đổi tập quán canh tác, chuyển đổi cơ cấu kinh tế phù hợp với điều kiện thực tế tại địa phương. Đã có hơn 960 hộ được hỗ trợ tham gia các dự án phát triển theo chuỗi giá trị; trên 6.800 hộ được hỗ trợ phát triển sản xuất, đa dạng hóa sinh kế thông qua 484 dự án triển khai tại các xã, thôn đặc biệt khó khăn. 

Các hoạt động thúc đẩy khởi sự kinh doanh, khởi nghiệp và kết nối tiêu thụ sản phẩm cũng được quan tâm thực hiện. Tỉnh đã tổ chức 31 hội chợ, phiên chợ văn hóa, diễn đàn giao thương gắn với du lịch và triển khai 17 hoạt động kết nối giao thương cho đồng bào DTTS, doanh nghiệp và hợp tác xã. Công tác đào tạo nghề cho lao động vùng DTTS và miền núi cũng đạt nhiều kết quả tích cực, hơn 9.400 người được hỗ trợ đào tạo nghề; 75 người được cấp chứng chỉ nghề quốc gia; gần 2.000 lượt lao động là người DTTS được tư vấn, giới thiệu việc làm.

Đồng thời, tỉnh đã đẩy mạnh việc bảo tồn gắn với phát huy giá trị văn hóa, coi đây là chiến lược phát triển vùng đồng bào DTTS. Các lễ hội truyền thống, nghề thủ công, tri thức bản địa, ẩm thực, trang phục… trở thành sản phẩm kinh tế, phục vụ du lịch và thị trường, tạo sinh kế cho người dân. Nhiều địa phương đã khôi phục nghề truyền thống, phát triển sản phẩm đặc trưng gắn với bản sắc dân tộc. Mặt khác, tỉnh cũng phát triển du lịch cộng đồng gắn với văn hóa DTTS, các mô hình du lịch trải nghiệm như giã bánh giày của người Mông, các lễ hội truyền thống của người Mường, hay không gian văn hóa bản địa… đang trở thành sản phẩm du lịch hấp dẫn, góp phần kéo dài thời gian lưu trú và tăng chi tiêu của du khách, tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho đồng bào dân tộc.

Đời sống của đồng bào DTTS và miền núi của tỉnh Phú Thọ ngày một ổn định hơn, vươn lên thoát nghèo, các xã có đồng bào DTTS sinh sống của tỉnh luôn có tốc độ tăng trưởng kinh tế cao, đạt bình quân từ 7,5 - 8,5%/năm; tỷ lệ hộ nghèo giảm từ 2 - 3% mỗi năm. Năm 2025, tỷ lệ hộ nghèo đa chiều vùng đồng bào DTTS và miền núi là 15,38%, giảm hơn 2% so với năm trước. Đã có 16/85 xã đặc biệt khó khăn được công nhận hoàn thành mục tiêu xây dựng nông thôn mới và thoát khỏi diện xã đặc biệt khó khăn, đạt 37,64% chỉ tiêu Thủ tướng Chính phủ giao, 115 xã vùng DTTS và miền núi đạt chuẩn nông thôn mới; thu nhập bình quân người DTTS đạt 42 triệu đồng/năm. 

Bên cạnh những kết quả đạt được, thực tiễn phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi tỉnh Phú Thọ vẫn còn không ít thách thức. 

Trước hết, tiến độ giải ngân và thực hiện một số dự án còn chậm, nguyên nhân chủ yếu là do quy trình đầu tư công kéo dài, nhiều dự án phải điều chỉnh thiết kế, danh mục hoặc thủ tục đầu tư, ảnh hưởng đến tiến độ giải ngân vốn và hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Hạ tầng ở một số địa bàn miền núi vẫn chưa đồng bộ. Mặc dù nhiều công trình giao thông, trường học, nước sinh hoạt và thiết chế văn hóa đã được đầu tư, song tại một số xã vùng sâu, vùng xa, hạ tầng vẫn chưa đáp ứng yêu cầu phát triển. Hệ thống giao thông đến một số khu dân cư còn khó khăn; một số công trình nước sinh hoạt tập trung hoạt động chưa thực sự hiệu quả; nhu cầu đầu tư vẫn rất lớn so với khả năng cân đối nguồn vốn.

Mặt khác, chất lượng một số mô hình phát triển sản xuất chưa thực sự bền vững. Một số mô hình hỗ trợ sinh kế còn có quy mô nhỏ, thiếu sự liên kết giữa sản xuất với tiêu thụ sản phẩm; khả năng nhân rộng còn hạn chế. Việc ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số trong sản xuất nông nghiệp vùng đồng bào DTTS chưa đồng đều, hiệu quả kinh tế của một số mô hình chưa cao.

Nguồn lực ngoài ngân sách huy động còn hạn chế. Nguồn vốn thực hiện Chương trình vẫn chủ yếu dựa vào ngân sách nhà nước. Việc thu hút doanh nghiệp, hợp tác xã và các tổ chức xã hội tham gia đầu tư, liên kết sản xuất, tiêu thụ sản phẩm tại vùng đồng bào DTTS còn chưa tương xứng với tiềm năng của địa phương. Song song đó, công tác phối hợp và chất lượng nguồn lực vùng đồng bào DTTS còn hạn chế; nguy cơ tái nghèo ở một số địa phương vẫn hiện hữu...

Ưu tiên nguồn lực cho phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số

Bước sang giai đoạn 2026 - 2030, Phú Thọ tiếp tục xác định việc thực hiện các chương trình mục tiêu quốc gia là nhiệm vụ trọng tâm nhằm tạo nền tảng phát triển bền vững vùng đồng bào DTTS và miền núi. Theo đó, tỉnh ưu tiên nguồn lực cho phát triển các địa bàn đặc biệt khó khăn, vùng đồng bào DTTS và miền núi là nhiệm vụ cấp thiết và được đặt lên hàng đầu nhằm thực hiện hiệu quả các mục tiêu phát triển bền vững của tỉnh giai đoạn 2026 - 2030.

Trong 6 tháng đầu năm 2026, công tác dân tộc và triển khai các chính sách dân tộc trên địa bàn tỉnh Phú Thọ tiếp tục được các cấp, ngành quan tâm thực hiện đồng bộ, hiệu quả. Ngày 13/01/2026, UBND tỉnh Phú Thọ đã ban hành Quyết định số 73/QĐ-UBND phê duyệt danh sách thôn vùng đồng bào DTTS và miền núi, thôn đặc biệt khó khăn; xã vùng đồng bào DTTS và miền núi, xã khu vực I, II, III trên địa bàn tỉnh Phú Thọ giai đoạn 2026 - 2030. Đây sẽ là căn cứ quan trọng để tỉnh triển khai các chính sách dân tộc, phân bổ nguồn lực hợp lý, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, giảm nghèo cho người dân trên địa bàn. Cùng với đó, tỉnh cũng hoàn thành việc thành lập, Ban Chỉ đạo Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2026 - 2030; kiện toàn Văn phòng Điều phối và xây dựng quy chế hoạt động, phân công nhiệm vụ cụ thể cho từng thành viên. Trên cơ sở đó, các xã, phường cũng hoàn thành việc kiện toàn Ban Chỉ đạo tại địa phương, bảo đảm bộ máy chỉ đạo thống nhất từ tỉnh đến cơ sở. Các nhiệm vụ của Chương trình mục tiêu quốc gia cũng được tỉnh triển khai theo kế hoạch. 

Về công tác giải ngân: tổng nguồn vốn Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi năm 2025 chuyển sang năm 2026 là hơn 573,78 tỷ đồng. Đến ngày 30/6/2026, tỉnh đã giải ngân hơn 46,13 tỷ đồng, đạt khoảng 8% số vốn chuyển nguồn. Các Chương trình, chính sách hỗ trợ đồng bào DTTS được triển khai kịp thời, góp phần cải thiện đời sống vật chất, tinh thần cho người dân. 

Các hoạt động truyền thông về giảm thiểu tình trạng tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống; thúc đẩy bình đẳng giới trong vùng đồng bào DTTS và miền núi tiếp tục được duy trì hiệu quả. Nhờ đó, điều kiện sản xuất, sinh hoạt của người dân từng bước được nâng cao, khoảng cách phát triển giữa vùng đồng bào DTTS với các khu vực khác trong tỉnh ngày càng được thu hẹp.

Giải pháp thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi thời gian tới

Để tiếp tục phát huy những thành quả đã đạt được và khắc phục những tồn tại, hạn chế, thời gian tới tỉnh Phú Thọ có thể tham khảo triển khai đồng bộ các giải pháp sau:

Một là, tiếp tục rà soát, hoàn thiện các cơ chế, chính sách đặc thù phù hợp với điều kiện thực tiễn của tỉnh sau khi sắp xếp đơn vị hành chính. Đồng thời, cần đơn giản hóa thủ tục đầu tư, thanh quyết toán và phân cấp mạnh hơn cho cấp cơ sở nhằm đẩy nhanh tiến độ thực hiện các dự án. Bên cạnh đó, cần tăng cường công tác kiểm tra, giám sát, đánh giá hiệu quả sử dụng nguồn vốn; xử lý kịp thời những khó khăn, vướng mắc phát sinh trong quá trình triển khai, thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi thời gian tới.

Hai là, tập trung, ưu tiên nguồn lực đầu tư hệ thống giao thông kết nối tại các xã đặc biệt khó khăn và thôn bản vùng cao, tạo đòn bẩy giao thương với các vùng sản xuất tập trung. Cùng với đó, hoàn thiện hệ thống điện, nước sạch, thủy lợi, trường học, trạm y tế, hạ tầng số và viễn thông tại các xã vùng đồng bào DTTS. Đầu tư các công trình phòng, chống thiên tai, sạt lở, bảo đảm an toàn cho người dân trước tác động của biến đổi khí hậu. Phổ cập hạ tầng viễn thông, internet tốc độ cao đến các xã vùng sâu, vùng xa. Ứng dụng công nghệ số trong quản lý Chương trình, theo dõi tiến độ giải ngân và đánh giá hiệu quả các dự án. Mặt khác, nâng cao năng lực số cho cán bộ cơ sở và người dân; thúc đẩy thương mại điện tử đối với các sản phẩm đặc sản địa phương. 

Ba là, phát triển sản xuất theo chuỗi giá trị nhằm nâng cao thu nhập cho đồng bào DTTS. Cần chuyển mạnh từ hỗ trợ trực tiếp sang hỗ trợ phát triển sản xuất hàng hóa theo chuỗi giá trị. Phát triển các sản phẩm có lợi thế như chè, cây ăn quả, quế, dược liệu, chăn nuôi gia súc, gia cầm bản địa gắn với xây dựng thương hiệu và chương trình mỗi xã một sản phẩm (OCOP). Đồng thời, khuyến khích doanh nghiệp, hợp tác xã liên kết với người dân trong sản xuất, chế biến và tiêu thụ sản phẩm; mở rộng ứng dụng khoa học công nghệ, nông nghiệp thông minh và chuyển đổi số trong sản xuất. 

Bốn là, huy động đa dạng nguồn lực đầu tư. Ngoài nguồn vốn ngân sách Trung ương và địa phương, cần tăng cường xã hội hóa, thu hút doanh nghiệp đầu tư tại vùng đồng bào DTTS. Thực hiện hiệu quả các chính sách tín dụng ưu đãi, tạo điều kiện để người dân và hợp tác xã tiếp cận vốn phát triển sản xuất. Khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư vào chế biến nông, lâm sản và phát triển dịch vụ tại khu vực miền núi. Bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Mường, Dao, Cao Lan và các dân tộc khác. Phát triển các mô hình du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái, du lịch văn hóa tại các địa phương có tiềm năng. Khuyến khích phát triển nghề thủ công truyền thống, sản phẩm văn hóa đặc trưng phục vụ khách du lịch. 

Năm là, đẩy mạnh giảm nghèo bền vững và phát triển nguồn nhân lực. Thực hiện hiệu quả các chính sách hỗ trợ sinh kế, tạo việc làm, đào tạo nghề cho lao động người DTTS. Ưu tiên đào tạo nghề gắn với nhu cầu của doanh nghiệp và thị trường lao động; hỗ trợ thanh niên DTTS khởi nghiệp. Đồng thời, nâng cao chất lượng giáo dục, chăm sóc sức khỏe, bảo hiểm y tế và dinh dưỡng cho trẻ em vùng đồng bào DTTS. Cùng với đó, phát huy vai trò của già làng, trưởng bản, người có uy tín trong tuyên truyền, vận động người dân tham gia phát triển kinh tế và xây dựng nông thôn mới. Nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ làm công tác dân tộc, nhất là cán bộ cấp xã. Tăng cường sự phối hợp giữa các sở, ngành, địa phương và các tổ chức chính trị - xã hội trong triển khai Chương trình. 

Với những nền tảng đã có, cùng thực hiện đồng bộ các giải pháp trên khi thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2026 - 2030, vùng đồng bào DTTS và miền núi tỉnh Phú Thọ được kỳ vọng sẽ tạo những chuyển biến rõ nét hơn. Từ đó, tạo ra bước phát triển bền vững, đồng đều giữa các vùng, thu hẹp khoảng cách phát triển với khu vực đô thị, đồng thời nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho đồng bào DTTS. 

ThS. Lê Thị Thanh Bình

Tài liệu tham khảo:

1. Báo Phú Thọ điện tử (2026): Khơi dậy sức mạnh đồng bào dân tộc thiểu số trong khối đại đoàn kết. Kỳ 2 - Vì cộng đồng dân tộc thiểu số phát triển bền vững;

2. Bộ Nông nghiệp và Môi trường (2026): Quyết định công bố kết quả và rà soát hộ nghèo, hộ cận nghèo năm 2025 theo chuẩn nghèo đa chiều giai đoạn 2022 - 2025;

3. Bộ Lao động Thương binh và Xã hội (2025): Quyết định công bố kết quả và rà soát hộ nghèo, hộ cận nghèo năm 2024 theo chuẩn nghèo đa chiều giai đoạn 2022 - 2025;

4. TrangTraiViet.danviet.vn (2026): Phú Thọ: Diện mạo vùng đồng bào dân tộc thiểu số có nhiều thay đổi nhờ "đòn bẩy" từ Nghị định 05;

5. VietnamPlus: Phú Thọ (2026): Tạo sinh kế bền vững, nâng cao thu nhập cho đồng bào dân tộc thiểu số.