Khái quát về tình hình phát triển thanh toán số tại Việt Nam thời gian qua

Những năm gần đây, thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam đã có bước phát triển mạnh mẽ cả về quy mô, tốc độ tăng trưởng và mức độ phổ cập. Dưới sự chỉ đạo của Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước, nhiều chính sách thúc đẩy thanh toán số được triển khai đồng bộ, từ phát triển hạ tầng thanh toán, hoàn thiện hệ thống định danh điện tử, kết nối cơ sở dữ liệu quốc gia đến phát triển các sản phẩm tài chính số. Hệ sinh thái thanh toán ngày càng đa dạng với sự tham gia của các ngân hàng thương mại, doanh nghiệp công nghệ tài chính (Fintech), tổ chức trung gian thanh toán, doanh nghiệp viễn thông và các nền tảng thương mại điện tử.

Kết quả triển khai Đề án phát triển thanh toán không dùng tiền mặt giai đoạn 2021 - 2025 cho thấy nhiều chỉ tiêu đã hoàn thành và vượt kế hoạch. Theo Ngân hàng Nhà nước, bình quân giai đoạn 2021 - 2025, số lượng giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt tăng 58,86%/năm, trong khi giá trị giao dịch tăng 24,36%/năm. Riêng năm 2025, tổng giá trị thanh toán không dùng tiền mặt đạt khoảng 28 lần GDP, phản ánh mức độ số hóa ngày càng sâu rộng của các hoạt động kinh tế.

Các phương thức thanh toán điện tử đều duy trì tốc độ tăng trưởng cao. Giao dịch qua Internet tăng bình quân 60,6%/năm về số lượng; giao dịch qua điện thoại di động tăng 73,32%/năm; đặc biệt, giao dịch bằng mã QR tăng tới 106,24%/năm về số lượng và 128,15%/năm về giá trị. Đến cuối năm 2025, Việt Nam có hơn 232 triệu tài khoản thanh toán, hơn 164 triệu thẻ ngân hàng đang lưu hành và gần 90% người trưởng thành có tài khoản ngân hàng. Hệ thống thanh toán điện tử liên ngân hàng xử lý khối lượng giao dịch rất lớn mỗi ngày, góp phần bảo đảm dòng tiền của nền kinh tế được lưu thông an toàn, thông suốt và hiệu quả.

Thanh toán số cũng ngày càng được mở rộng trong khu vực công. Các lĩnh vực như thuế, hải quan, kho bạc, điện, nước, giáo dục, y tế và an sinh xã hội đều đẩy mạnh thanh toán điện tử, góp phần nâng cao chất lượng dịch vụ công và cải cách thủ tục hành chính.

Bên cạnh những kết quả tích cực, quá trình phát triển thanh toán số vẫn còn một số hạn chế. Mức độ tiếp cận dịch vụ thanh toán số giữa các vùng, miền chưa đồng đều; tại nhiều khu vực nông thôn, miền núi, hạ tầng viễn thông và dịch vụ tài chính số còn hạn chế, trong khi thói quen sử dụng tiền mặt vẫn khá phổ biến. Cùng với đó, các hành vi lừa đảo trực tuyến, giả mạo tài khoản và đánh cắp dữ liệu cá nhân có xu hướng gia tăng, đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực bảo đảm an toàn, an ninh mạng. Ngoài ra, khuôn khổ pháp lý đối với một số mô hình thanh toán mới và hoạt động thanh toán xuyên biên giới vẫn cần tiếp tục hoàn thiện để đáp ứng yêu cầu phát triển của nền kinh tế số.

Động lực thúc đẩy phát triển kinh tế số tại Việt Nam

Sự phát triển của thanh toán số không chỉ làm thay đổi phương thức thanh toán mà còn tạo ra nền tảng hạ tầng quan trọng cho kinh tế số phát triển. Trong nền kinh tế số, mọi hoạt động từ mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ, thương mại điện tử, tài chính, logistics đến dịch vụ công đều cần một hệ thống thanh toán nhanh chóng, an toàn và có khả năng kết nối. Vì vậy, thanh toán số được ví như "mạch máu" của nền kinh tế số, giúp dòng tiền và dòng dữ liệu lưu chuyển liên tục giữa người dân, doanh nghiệp và cơ quan quản lý.

Trước hết, thanh toán số góp phần thúc đẩy tiêu dùng số và thương mại điện tử phát triển. Việc rút ngắn thời gian thanh toán, giảm chi phí giao dịch và đa dạng hóa phương thức thanh toán giúp nâng cao trải nghiệm của người tiêu dùng, mở rộng thị trường cho doanh nghiệp và thúc đẩy sự phát triển của các mô hình kinh doanh trên nền tảng số. Đây là một trong những động lực quan trọng giúp kinh tế số Việt Nam duy trì tốc độ tăng trưởng cao trong những năm gần đây.

Đối với doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, hộ kinh doanh cá thể, thanh toán số giúp giảm chi phí quản lý tiền mặt, tăng tính minh bạch trong hoạt động tài chính và tạo điều kiện tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị số. Dữ liệu phát sinh từ các giao dịch điện tử cũng trở thành nguồn lực quan trọng để doanh nghiệp phân tích thị trường, cá thể hóa sản phẩm và nâng cao hiệu quả quản trị.

Ở góc độ tài chính, thanh toán số thúc đẩy tài chính toàn diện thông qua việc mở rộng khả năng tiếp cận các dịch vụ ngân hàng và tín dụng chính thức. Dữ liệu giao dịch điện tử giúp các tổ chức tín dụng đánh giá mức độ tín nhiệm của khách hàng, phát triển các sản phẩm tín dụng số và dịch vụ tài chính phù hợp với từng nhóm đối tượng, qua đó mở rộng khả năng tiếp cận vốn cho người dân và doanh nghiệp.

Đối với Nhà nước, thanh toán số góp phần nâng cao tính minh bạch của nền kinh tế, hỗ trợ quản lý thuế, chống thất thu ngân sách, phòng, chống rửa tiền và nâng cao hiệu quả điều hành chính sách tài chính - tiền tệ. Đồng thời, dữ liệu thanh toán còn là nguồn thông tin quan trọng phục vụ dự báo, phân tích kinh tế và xây dựng chính sách phát triển kinh tế số.

Có thể thấy, thanh toán số không chỉ là một sản phẩm của chuyển đổi số mà còn là một trong những điều kiện nền tảng để kinh tế số phát triển. Khi hạ tầng thanh toán ngày càng hiện đại, an toàn và phổ cập, khả năng kết nối giữa các chủ thể trong nền kinh tế sẽ được mở rộng, tạo môi trường thuận lợi cho đổi mới sáng tạo, phát triển các mô hình kinh doanh mới và nâng cao năng suất của nền kinh tế.

Một số khuyến nghị

Để thanh toán số tiếp tục phát huy vai trò là động lực thúc đẩy kinh tế số, trước hết cần tiếp tục hoàn thiện hạ tầng thanh toán quốc gia theo hướng hiện đại, đồng bộ và có khả năng kết nối liên thông giữa ngân hàng, doanh nghiệp, cơ quan thuế, hải quan, kho bạc và các nền tảng số. Việc mở rộng hạ tầng thanh toán đến khu vực nông thôn, miền núi và vùng đồng bào dân tộc thiểu số sẽ góp phần thu hẹp khoảng cách số và thúc đẩy tài chính toàn diện.

Bên cạnh đó, cần tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý đối với các mô hình thanh toán mới, dịch vụ fintech, Mobile Money, ngân hàng mở (Open Banking), thanh toán xuyên biên giới và bảo vệ dữ liệu cá nhân. Khung pháp lý cần vừa tạo điều kiện cho đổi mới sáng tạo, vừa bảo đảm an toàn hệ thống tài chính và quyền lợi của người sử dụng dịch vụ.

Một giải pháp quan trọng khác là tăng cường đầu tư cho an ninh mạng và bảo mật thông tin trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng. Các tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán cần đẩy mạnh ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và công nghệ xác thực hiện đại nhằm phát hiện sớm các giao dịch bất thường, giảm thiểu rủi ro gian lận và nâng cao niềm tin của người dân đối với thanh toán số.

Đồng thời, cần đẩy mạnh tuyên truyền, phổ cập kỹ năng số và kiến thức tài chính cho người dân, đặc biệt là nhóm người cao tuổi, người dân khu vực nông thôn và các hộ kinh doanh nhỏ. Việc hình thành thói quen thanh toán không dùng tiền mặt không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động của nền kinh tế mà còn tạo nền tảng để phát triển Chính phủ số, xã hội số và công dân số.

Trong dài hạn, thanh toán số cần được gắn với chiến lược phát triển kinh tế số và chuyển đổi số quốc gia, coi dữ liệu thanh toán là một nguồn lực mới cho phát triển. Việc tăng cường kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa các ngành, lĩnh vực trên cơ sở bảo đảm an toàn, bảo mật sẽ giúp nâng cao hiệu quả quản trị quốc gia, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và tạo động lực tăng trưởng mới cho nền kinh tế. Với nền tảng đã được xây dựng trong giai đoạn 2021 - 2025, cùng với việc tiếp tục hoàn thiện thể chế, hạ tầng và nâng cao niềm tin của người sử dụng, thanh toán số được kỳ vọng sẽ tiếp tục đóng vai trò là "mạch kết nối" của nền kinh tế số, góp phần thực hiện mục tiêu đưa kinh tế số trở thành động lực quan trọng của tăng trưởng kinh tế Việt Nam trong giai đoạn tới.

Anh Tuấn 

Nguồn: Trung tâm Thông tin kinh tế, tài chính và thống kê