Nhu cầu thị trường pin và thiết bị năng lượng tái tạo toàn cầu

Những năm gần đây, thị trường pin và thiết bị năng lượng tái tạo toàn cầu tăng trưởng nhanh dưới tác động của quá trình chuyển dịch năng lượng xanh, xu hướng điện hóa giao thông và nhu cầu tăng cường an ninh năng lượng tại nhiều quốc gia. Trong đó, pin lưu trữ năng lượng, đặc biệt là pin lithium-ion và hệ thống lưu trữ điện bằng pin (BESS), đang trở thành một cấu phần quan trọng trong phát triển điện mặt trời, điện gió và xe điện.

Theo Cơ quan Năng lượng quốc tế (IEA), nhu cầu pin toàn cầu có thể tăng từ khoảng 750 GWh năm 2022 lên khoảng 3.500 GWh vào năm 2030. Động lực chính đến từ sự gia tăng nhanh của xe điện và nhu cầu phát triển các hệ thống lưu trữ điện quy mô lớn. Cùng với đó, giá pin lithium-ion đã giảm mạnh trong nhiều năm qua. Theo Ember, giá trung bình bộ pin lithium-ion năm 2024 xuống còn khoảng 115 USD/kWh, giảm khoảng 20% so với năm trước. Xu hướng này cho thấy pin lưu trữ đang ngày càng cạnh tranh hơn về chi phí, qua đó mở rộng khả năng ứng dụng trong sản xuất, truyền tải và tiêu dùng năng lượng.

Bên cạnh pin lưu trữ, thị trường thiết bị năng lượng tái tạo như tấm pin mặt trời, bộ biến tần, thiết bị điện gió, bộ điều khiển, dây cáp kỹ thuật và linh kiện điện tử công suất cũng ghi nhận đà tăng trưởng tích cực. Xu hướng “điện khí hóa xanh” tại Hoa Kỳ, Liên minh châu Âu, Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản và nhiều nền kinh tế mới nổi đang tạo ra nhu cầu lớn đối với cả thiết bị phát điện và thiết bị phụ trợ. Trong đó, điện mặt trời tiếp tục là phân khúc phát triển nhanh nhờ chi phí đầu tư giảm, khả năng triển khai linh hoạt và hiệu quả kinh tế ngày càng được cải thiện.

Tuy nhiên, một điểm đáng chú ý là chuỗi cung ứng toàn cầu trong lĩnh vực này hiện vẫn có mức độ tập trung cao. Trung Quốc đang giữ ưu thế lớn trong nhiều khâu của chuỗi giá trị, từ vật liệu đầu vào, tế bào pin, pin hoàn chỉnh đến module năng lượng mặt trời và các linh kiện liên quan. Lợi thế về quy mô sản xuất, chi phí cạnh tranh và hệ sinh thái công nghiệp tương đối hoàn chỉnh giúp Trung Quốc duy trì vị thế dẫn đầu trên thị trường toàn cầu. Dù vậy, sự tập trung quá lớn vào một trung tâm sản xuất cũng làm gia tăng rủi ro đứt gãy chuỗi cung ứng, từ đó thúc đẩy nhiều nền kinh tế lớn tăng cường đa dạng hóa nguồn cung và mở rộng mạng lưới sản xuất sang các quốc gia đối tác.

Đáng chú ý, cạnh tranh trên thị trường thế giới hiện không còn chỉ dựa vào giá thành mà đang chuyển mạnh sang cạnh tranh về công nghệ, tiêu chuẩn xanh và khả năng truy xuất nguồn gốc. Nhiều thị trường lớn ngày càng siết chặt các yêu cầu liên quan đến phát thải carbon, sử dụng năng lượng sạch trong sản xuất, tái chế vật liệu và trách nhiệm môi trường. Điều này cho thấy dư địa tăng trưởng của thị trường là rất lớn, nhưng rào cản gia nhập chuỗi giá trị xuất khẩu công nghệ xanh cũng ngày càng cao hơn.

Cơ hội và thách thức với Việt Nam

Cơ hội

Trong bối cảnh đó, Việt Nam đang đứng trước một triển vọng mới để tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng pin và thiết bị năng lượng tái tạo toàn cầu. Trước hết, Việt Nam có một số lợi thế đáng chú ý như vị trí địa kinh tế thuận lợi, độ mở thương mại cao, khả năng tiếp cận many thị trường lớn thông qua các FTA thế hệ mới như CPTPP, EVFTA và RCEP, cùng với môi trường chính trị - xã hội ổn định và lực lượng lao động dồi dào.

Trong những năm gần đây, Việt Nam từng bước khẳng định vai trò là một trung tâm sản xuất điện tử, thiết bị điện và công nghiệp chế biến, chế tạo có vị trí ngày càng quan trọng trong khu vực. Đây là nền tảng thuận lợi để mở rộng sang sản xuất các sản phẩm công nghệ xanh như pin, module năng lượng mặt trời, bộ biến tần, linh kiện lưu trữ năng lượng và các thiết bị phụ trợ cho hệ thống điện tái tạo. Sự hiện diện ngày càng lớn của các doanh nghiệp FDI trong các lĩnh vực điện tử, cơ khí chính xác, vật liệu mới và công nghệ năng lượng cũng mở ra cơ hội để Việt Nam tham gia sâu hơn vào mạng lưới sản xuất toàn cầu.

Đáng chú ý, xu hướng dịch chuyển chuỗi cung ứng quốc tế đang tạo ra cơ hội mới cho Việt Nam. Trong bối cảnh nhiều tập đoàn lớn có nhu cầu đa dạng hóa địa điểm sản xuất ngoài các trung tâm truyền thống, Việt Nam nổi lên như một điểm đến hấp dẫn nhờ chi phí cạnh tranh, khả năng kết nối thương mại thuận lợi và vị trí quan trọng trong chuỗi cung ứng châu Á. Nếu tận dụng tốt xu hướng này, Việt Nam không chỉ có thể gia tăng xuất khẩu thiết bị năng lượng tái tạo theo hướng lắp ráp mà còn từng bước tiến lên các khâu có giá trị gia tăng cao hơn như sản xuất linh kiện cốt lõi, tích hợp hệ thống và dịch vụ kỹ thuật.

Nhà máy Sản xuất Pin VinES (Hà Tĩnh) là nhà máy sản xuất pin đầu tiên và hiện đại nhất Việt Nam

Một yếu tố quan trọng khác là nhu cầu phát triển năng lượng tái tạo trong nước đang gia tăng. Việc thúc đẩy phát triển điện mặt trời, điện gió, hệ thống điện phân tán, lưu trữ năng lượng và phương tiện giao thông điện hóa có thể tạo ra thị trường đầu ra quan trọng cho doanh nghiệp trong nước. Điều này có ý nghĩa lớn bởi một ngành xuất khẩu công nghệ muốn phát triển bền vững cần có sự hỗ trợ từ thị trường nội địa, qua đó giúp doanh nghiệp tích lũy kinh nghiệm, hoàn thiện công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Trong bối cảnh nhiều ngành xuất khẩu truyền thống đang chịu sức ép ngày càng lớn từ tiêu chuẩn xanh và cạnh tranh quốc tế, việc mở rộng sang lĩnh vực pin và thiết bị năng lượng tái tạo có thể trở thành một hướng đi mới cho xuất khẩu công nghệ của Việt Nam. Điều này không chỉ góp phần gia tăng tỷ trọng hàng công nghệ cao trong cơ cấu xuất khẩu mà còn hỗ trợ nâng cao giá trị gia tăng nội địa, cải thiện chất lượng tăng trưởng và từng bước nâng vị thế của Việt Nam trong chuỗi giá trị công nghiệp xanh toàn cầu.

Thách thức

Trước hết, phần lớn doanh nghiệp Việt Nam hiện mới tham gia ở các khâu có giá trị gia tăng chưa cao như gia công, lắp ráp hoặc cung ứng một số linh kiện đơn giản. Trong khi đó, các khâu then chốt như nghiên cứu - phát triển, sản xuất vật liệu lõi, hóa chất chuyên dụng, tế bào pin, thiết kế hệ thống và công nghệ lưu trữ tiên tiến vẫn phụ thuộc nhiều vào doanh nghiệp nước ngoài hoặc nguồn nhập khẩu. Điều này khiến khả năng lan tỏa công nghệ và nâng cao tỷ lệ nội địa hóa còn chậm.

Hai là, nhiều nguyên vật liệu, linh kiện điện tử công suất, thiết bị điều khiển chính xác và công nghệ phụ trợ vẫn phải nhập khẩu. Sự phụ thuộc này không chỉ làm gia tăng chi phí sản xuất mà còn làm giảm khả năng chủ động của doanh nghiệp trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu biến động.

Ba là, yêu cầu về tiêu chuẩn xanh, môi trường, truy xuất nguồn gốc và phát triển bền vững ngày càng khắt khe tại các thị trường xuất khẩu lớn. Không chỉ sản phẩm đầu ra mà cả quy trình sản xuất, mức độ tiêu thụ năng lượng, lượng phát thải carbon, xử lý chất thải, tái chế pin sau sử dụng và trách nhiệm xã hội cũng sẽ trở thành các yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh. Điều này đặt ra yêu cầu doanh nghiệp Việt Nam phải đầu tư mạnh hơn vào công nghệ sạch, quản trị môi trường và hệ sinh thái chứng nhận.

Bên cạnh đó, nguồn nhân lực chất lượng cao cho các ngành liên quan như công nghệ vật liệu, điện hóa, tự động hóa, điện tử công suất và quản trị chuỗi cung ứng xanh vẫn còn thiếu. Đây là điểm nghẽn quan trọng bởi lĩnh vực pin và thiết bị năng lượng tái tạo đòi hỏi không chỉ lao động kỹ thuật mà còn cần đội ngũ chuyên gia nghiên cứu, kỹ sư thiết kế, cán bộ quản trị công nghệ và nhân lực vận hành có trình độ chuyên môn sâu.

Khuyến nghị cho Việt Nam

Thứ nhất, cần sớm xây dựng chiến lược phát triển công nghiệp pin và thiết bị năng lượng tái tạo theo hướng dài hạn, có trọng tâm, trọng điểm. Trong đó, cần xác định rõ các phân khúc ưu tiên như pin lưu trữ, linh kiện cho hệ thống điện mặt trời, bộ biến tần, thiết bị điều khiển, linh kiện điện tử công suất và các dịch vụ kỹ thuật liên quan.

Thứ hai, đẩy mạnh thu hút FDI có chọn lọc, ưu tiên các dự án có hàm lượng công nghệ cao, có cam kết chuyển giao công nghệ, phát triển nhà cung ứng trong nước và liên kết với hệ sinh thái công nghiệp nội địa. Việc thu hút đầu tư cần hướng tới nâng cao năng lực công nghệ thực chất, thay vì chỉ mở rộng sản xuất lắp ráp.

Thứ ba, phát triển mạnh công nghiệp hỗ trợ và nâng cao tỷ lệ nội địa hóa. Nhà nước cần có cơ chế hỗ trợ phù hợp về tín dụng, thuế, đất đai và đổi mới công nghệ để khuyến khích doanh nghiệp trong nước tham gia sản xuất linh kiện, vật liệu, thiết bị phụ trợ và dịch vụ kỹ thuật cho ngành năng lượng tái tạo.

Thứ tư, thúc đẩy nghiên cứu - phát triển, đổi mới sáng tạo và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao. Đây là điều kiện cần thiết để Việt Nam từng bước nâng vị thế trong chuỗi giá trị, không chỉ dừng ở vai trò nơi sản xuất mà còn tiến tới làm chủ công nghệ ở một số khâu có giá trị gia tăng cao.

Thứ năm, hoàn thiện khung chính sách về tiêu chuẩn xanh, kinh tế tuần hoàn và tái chế pin. Việc xây dựng sớm hệ thống tiêu chuẩn, kiểm định, chứng nhận và cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất sẽ giúp doanh nghiệp chủ động thích ứng với yêu cầu mới của thị trường quốc tế.

Thứ sáu, tận dụng hiệu quả thị trường trong nước như một bệ đỡ cho phát triển công nghiệp xuất khẩu. Việc thúc đẩy phát triển điện tái tạo, lưu trữ năng lượng, lưới điện thông minh và phương tiện giao thông điện hóa sẽ không chỉ góp phần bảo đảm an ninh năng lượng mà còn giúp tạo cầu thị trường đủ lớn để doanh nghiệp tích lũy năng lực sản xuất, hoàn thiện công nghệ và mở rộng xuất khẩu trong thời gian tới.

Trong bối cảnh chuyển dịch năng lượng toàn cầu đang mở ra một chu kỳ tăng trưởng mới cho thương mại công nghệ xanh, pin và thiết bị năng lượng tái tạo có nhiều điều kiện để trở thành một hướng đi tiềm năng đối với xuất khẩu công nghệ của Việt Nam. Cơ hội là khá rõ nét khi nhu cầu thị trường thế giới tiếp tục gia tăng, chuỗi cung ứng toàn cầu đang được tái cấu trúc và Việt Nam ngày càng hội nhập sâu rộng vào thương mại quốc tế. Tuy nhiên, để biến tiềm năng thành năng lực cạnh tranh thực chất, Việt Nam cần vượt qua những rào cản về công nghệ, công nghiệp hỗ trợ, tiêu chuẩn xanh và chất lượng nguồn nhân lực. Về trung và dài hạn, nếu có chiến lược phù hợp, chính sách đủ mạnh và sự tham gia chủ động của cộng đồng doanh nghiệp, lĩnh vực pin và thiết bị năng lượng tái tạo hoàn toàn có thể trở thành một cực tăng trưởng mới, góp phần nâng cao vị thế của Việt Nam trong chuỗi giá trị công nghiệp xanh toàn cầu.

 Sơn Hà