Thực trạng cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước ở Việt Nam

Kết quả đạt được

Trong hơn ba thập kỷ thực hiện cải cách DNNN, Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả tích cực trong quá trình cổ phần hóa.

Trước hết, số lượng doanh nghiệp 100% vốn nhà nước đã giảm so với trước đây. Nếu như vào đầu những năm 2000, Việt Nam có hàng chục nghìn DNNN, thì năm 2021 chỉ còn 478 doanh nghiệp và đến nay con số này là 473 doanh nghiệp hoạt động trong các lĩnh vực then chốt của nền kinh tế. Việc tinh gọn khu vực DNNN giúp Nhà nước tập trung nguồn lực vào những ngành, lĩnh vực quan trọng như năng lượng, viễn thông, quốc phòng, tài chính và hạ tầng.

Cổ phần hóa đã góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động của nhiều doanh nghiệp sau chuyển đổi, khoảng 90% doanh nghiệp sau cổ phần hóa hoạt động có lãi. Khi chuyển sang mô hình công ty cổ phần, doanh nghiệp phải hoạt động theo cơ chế thị trường, chịu sự giám sát của cổ đông và thị trường vốn. Điều này giúp cải thiện tính minh bạch tài chính, nâng cao năng lực quản trị và tăng hiệu quả sản xuất - kinh doanh.

Cổ phần hóa đã góp phần thúc đẩy sự phát triển của thị trường chứng khoán và thị trường vốn tại Việt Nam. Nhiều DNNN sau khi cổ phần hóa đã niêm yết trên thị trường chứng khoán, qua đó thu hút sự tham gia của các nhà đầu tư trong và ngoài nước. Năm 2000, khi thị trường chứng khoán Việt Nam mới thành lập chỉ có 2 doanh nghiệp niêm yết; đến cuối năm 2025, thị trường đã có hơn 1.600 doanh nghiệp niêm yết và đăng ký giao dịch trên các sàn HOSE, HNX và UPCoM; trong đó, nhiều doanh nghiệp lớn sau cổ phần hóa như Vinamilk, Sabeco, PV Gas, ACV, Vietnam Airlines… đã trở thành các cổ phiếu có vốn hóa lớn. Quá trình này giúp kết nối nguồn vốn trong xã hội với hoạt động đầu tư sản xuất - kinh doanh, góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. 

Hệ thống thể chế và chính sách về cổ phần hóa ngày càng được hoàn thiện. Chính phủ đã ban hành nhiều văn bản quy phạm pháp luật nhằm tạo hành lang pháp lý cho quá trình cổ phần hóa và cơ cấu lại DNNN. Đặc biệt, Nghị định số 57/2026/NĐ-CP ban hành tháng 02/2026 đã tạo khung pháp lý toàn diện hơn về cơ cấu lại vốn nhà nước tại doanh nghiệp, quy định rõ trách nhiệm của các cơ quan quản lý và cơ chế triển khai cổ phần hóa. 

Những kết quả trên cho thấy quá trình cổ phần hóa DNNN đã góp phần quan trọng vào việc tái cơ cấu khu vực kinh tế nhà nước và thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế thị trường tại Việt Nam.

Hạn chế và nguyên nhân

Theo kế hoạch sắp xếp và đổi mới DNNN giai đoạn 2022 - 2025, Việt Nam dự kiến thực hiện cổ phần hóa khoảng 19 DNNN và thoái vốn tại 141 doanh nghiệp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng vốn nhà nước và phát triển thị trường vốn. Tuy nhiên, kết quả thực tế đến năm 2025 và những tháng đầu năm 2026 (tính đến hết tháng 02/2026) cho thấy tiến độ cổ phần hóa vẫn rất chậm. Theo báo cáo cập nhật đầu năm 2026, trong số 30 doanh nghiệp thuộc diện cổ phần hóa giai đoạn 2021 - 2025, mới có 5 doanh nghiệp thành lập Ban Chỉ đạo cổ phần hóa và tổ giúp việc, trong khi 13 doanh nghiệp vẫn đang trong giai đoạn chuẩn bị các bước triển khai như xử lý tài chính, kiểm kê tài sản và xác định giá trị doanh nghiệp. 

Những hạn chế trong tiến trình cổ phần hóa DNNN xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau.

Trước hết, hệ thống pháp lý liên quan đến cổ phần hóa và quản lý vốn nhà nước vẫn còn một số bất cập. Các quy định về xác định giá trị doanh nghiệp, xử lý đất đai và tài sản trước khi cổ phần hóa còn phức tạp và mất nhiều thời gian thực hiện.

Thứ hai, nhiều DNNN có quy mô lớn và cơ cấu tài chính phức tạp, khiến quá trình định giá doanh nghiệp và xử lý các vấn đề tài chính trước cổ phần hóa gặp nhiều khó khăn.

Thứ ba, tâm lý e ngại trách nhiệm của một số cơ quan quản lý và lãnh đạo doanh nghiệp cũng là một nguyên nhân quan trọng. Do cổ phần hóa liên quan trực tiếp đến tài sản nhà nước nên nhiều cán bộ quản lý lo ngại rủi ro pháp lý trong quá trình triển khai.

Giải pháp đẩy mạnh cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước thời gian tới

Để thúc đẩy cổ phần hóa DNNN trong giai đoạn tới, có thể triển khai đồng bộ các giải pháp sau đây:

Theo đó, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật liên quan đến cổ phần hóa DNNN. Nhà nước cần rà soát và sửa đổi các quy định pháp lý nhằm tháo gỡ các vướng mắc trong việc xác định giá trị doanh nghiệp, xử lý tài sản và đất đai trước khi cổ phần hóa. Bên cạnh đó, cần nâng cao trách nhiệm của các cơ quan quản lý và người đứng đầu doanh nghiệp trong việc triển khai cổ phần hóa. Cần có cơ chế giám sát chặt chẽ tiến độ thực hiện cổ phần hóa tại các bộ, ngành và địa phương, đồng thời xử lý nghiêm các trường hợp chậm trễ hoặc không thực hiện đúng kế hoạch.

Đồng thời, cần tăng cường minh bạch thông tin và cải thiện quản trị doanh nghiệp trước khi cổ phần hóa. Việc công khai thông tin tài chính, chiến lược phát triển và tình hình hoạt động của doanh nghiệp sẽ giúp tăng niềm tin của nhà đầu tư và nâng cao khả năng thu hút vốn. Cần phát triển thị trường vốn và thị trường chứng khoán nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình cổ phần hóa. Khi thị trường vốn phát triển mạnh, việc bán cổ phần của DNNN sẽ dễ dàng hơn và có thể đạt được giá trị cao hơn.

Đặc biệt, cần lựa chọn nhà đầu tư chiến lược có năng lực tài chính và kinh nghiệm quản lý để tham gia vào quá trình cổ phần hóa. Sự tham gia của các nhà đầu tư chiến lược sẽ giúp doanh nghiệp sau cổ phần hóa nâng cao hiệu quả quản trị và khả năng cạnh tranh.

Gắn cổ phần hóa với quá trình tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước. Cổ phần hóa không chỉ là thay đổi hình thức sở hữu mà còn phải đi kèm với cải cách quản trị, đổi mới mô hình kinh doanh và nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp.

Theo các chính sách mới ban hành năm 2026, Chính phủ đang triển khai kế hoạch cơ cấu lại vốn nhà nước tại khoảng 20 tập đoàn và tổng công ty lớn, bao gồm nhiều doanh nghiệp quy mô lớn như các tập đoàn năng lượng, viễn thông và tài chính. Việc triển khai các kế hoạch này được kỳ vọng sẽ tạo động lực mới cho quá trình cổ phần hóa DNNN trong giai đoạn tới.

Xuân Thanh

Nguồn: Trung tâm Thông tin kinh tế, tài chính và thống kê