Trong các văn kiện quan trọng của Đảng, kinh tế tập thể được xác định là một thành phần kinh tế quan trọng

Từ tư tưởng đến nền tảng lý luận bền vững

Tư tưởng Hồ Chí Minh về phát triển kinh tế tập thể được hình thành từ rất sớm, gắn liền với quá trình Người tìm đường cứu nước và xây dựng nền tảng lý luận cho sự phát triển kinh tế của một quốc gia độc lập. Khi tiếp cận chủ nghĩa Mác - Lênin và nghiên cứu kinh nghiệm phong trào HTX trên thế giới, Người đã nhận thức sâu sắc vai trò của HTX như một hình thức tổ chức kinh tế tiến bộ, phù hợp với điều kiện của một đất nước có nền sản xuất nhỏ như Việt Nam.

Trong tác phẩm “Đường Kách mệnh” năm 1927, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dành dung lượng đáng kể để giải thích bản chất của HTX bằng cách diễn đạt giản dị mà sâu sắc: HTX là “góp gạo thổi cơm chung”. Cách lý giải này không chỉ gần gũi với đời sống người dân mà còn thể hiện tư duy khoa học, đặt nền móng cho hệ thống lý luận về kinh tế tập thể ở Việt Nam.

Một dấu mốc quan trọng trong quá trình hình thành tư tưởng của Người là bức “Thư gửi điền chủ, nông gia Việt Nam” tháng 4/1946. Trong bối cảnh Đất nước vừa giành độc lập, phải đối mặt với nhiều khó khăn, Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định nông nghiệp là nền tảng của nền kinh tế quốc gia và sự phát triển của nông nghiệp gắn chặt với đời sống người nông dân.

Theo phân tích của nhiều nhà khoa học, việc Người lựa chọn hình thức viết thư thay vì ban hành một văn bản hành chính cho thấy quan điểm nhất quán về tính tự nguyện và nhân văn của mô hình HTX. Các chuyên gia lý luận cũng nhấn mạnh, tư tưởng Hồ Chí Minh về HTX không chỉ là tư tưởng kinh tế, mà còn là tư tưởng xã hội sâu sắc. 

Theo đó, tư tưởng Hồ Chí Minh về HTX trước hết là tư tưởng về đoàn kết và phát huy sức mạnh tập thể. Từ đó, HTX không chỉ là tổ chức kinh tế đơn thuần mà còn là phương thức tổ chức xã hội, tạo dựng niềm tin và sự gắn bó giữa các thành viên trong cộng đồng.

Điểm nổi bật trong tư tưởng của Người là sự kết hợp hài hòa giữa mục tiêu kinh tế và mục tiêu xã hội. HTX được xác định là công cụ giúp nâng cao năng suất lao động, cải thiện đời sống nhân dân, đồng thời tạo ra sự ổn định xã hội và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân. Người luôn đặt lợi ích của người dân làm trung tâm, coi đó là thước đo cao nhất cho hiệu quả của mọi mô hình kinh tế.

Thể chế và liên kết - động lực mới cho kinh tế tập thể

Bước vào thời kỳ đổi mới và hội nhập quốc tế sâu rộng, Đảng Cộng sản Việt Nam đã kế thừa và phát triển sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh về kinh tế tập thể, từng bước hoàn thiện chủ trương, đường lối và thể chế nhằm phát huy vai trò của khu vực kinh tế này trong nền kinh tế quốc dân.

Trong các văn kiện quan trọng của Đảng, kinh tế tập thể được xác định là thành phần kinh tế quan trọng, cùng với các thành phần kinh tế khác tạo nền tảng vững chắc của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Báo cáo chính trị tại Đại hội XIV của Đảng cũng khẳng định, kinh tế hợp tác, kinh tế tập thể, kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài và các loại hình kinh tế khác giữ vai trò quan trọng. Nghị quyết số 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân xác định rõ quan điểm chỉ đạo “kinh tế tư nhân, cùng với kinh tế nhà nước và kinh tế tập thể, giữ vai trò nòng cốt để xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ, tự lực, tự cường, gắn với hội nhập quốc tế sâu rộng, thực chất, hiệu quả, đưa đất nước vươn lên phát triển thịnh vượng”.

Ngoài ra, theo GS.TS. Lê Văn Lợi, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, Phó Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương, việc ban hành Nghị quyết số 20-NQ/TW về tiếp tục đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả kinh tế tập thể đã tạo ra bước chuyển quan trọng về nhận thức và hành động. Nghị quyết khẳng định phát triển kinh tế tập thể là xu thế tất yếu trong nền kinh tế thị trường hiện đại, đồng thời yêu cầu chuyển mạnh từ phát triển theo số lượng sang nâng cao chất lượng và hiệu quả hoạt động của HTX.

Trên cơ sở Nghị quyết số 20-NQ/TW, Chính phủ trình Quốc hội xem xét, ban hành Luật Hợp tác xã số 17/2023/QH15, trong đó có nhiều quy định hướng đến thúc đẩy HTX liên kết với các thành phần kinh tế khác. Sau đó, Chính phủ cũng đã ban hành nhiều văn bản quy phạm pháp luật cụ thể hóa các chủ trương, chính sách hỗ trợ HTX theo hướng thúc đẩy liên kết sản xuất.

Thực tiễn những năm qua cho thấy, mô hình HTX kiểu mới đã có nhiều chuyển biến tích cực. Theo thống kê từ Liên minh HTX Việt Nam, đến tháng 3/2026, cả nước có khoảng 35.197 HTX với gần 7 triệu thành viên. Khoảng 78% HTX hiện hoạt động hiệu quả, gần 4.700 HTX tham gia liên kết chuỗi giá trị và khoảng 2.600 HTX ứng dụng công nghệ cao. Còn theo Bộ Tài chính, số lượng HTX tiếp tục gia tăng cả về quy mô và lĩnh vực hoạt động. Các HTX không chỉ tập trung trong lĩnh vực nông nghiệp mà còn mở rộng sang thương mại, dịch vụ, vận tải và tín dụng, từng bước hình thành các chuỗi liên kết sản xuất và tiêu thụ bền vững.

Ông Đỗ Mạnh Khởi, Phó Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp tư nhân và Kinh tế tập thể (Bộ Tài chính) cho rằng, cải cách thể chế là yếu tố tiên quyết thúc đẩy sự phát triển của khu vực kinh tế tập thể. Việc tinh gọn bộ máy và đẩy mạnh chuyển đổi số trong giải quyết thủ tục hành chính dự kiến giúp tiết giảm khoảng 48,6 nghìn tỷ đồng chi phí tuân thủ mỗi năm cho doanh nghiệp và HTX. Sự hoàn thiện hệ thống pháp luật đã tạo hành lang quan trọng cho việc thúc đẩy liên kết giữa HTX và doanh nghiệp, cũng như hình thành cơ chế hỗ trợ cụ thể cho khu vực kinh tế tập thể, đặc biệt trong lĩnh vực đào tạo nhân lực và phát triển chuỗi giá trị.

Bên cạnh những kết quả đạt được, sự phát triển của kinh tế tập thể vẫn còn nhiều hạn chế. Một số HTX còn quy mô nhỏ, năng lực quản trị chưa đáp ứng yêu cầu của thị trường, khả năng ứng dụng khoa học công nghệ còn hạn chế. Điều này đòi hỏi phải tiếp tục đổi mới mạnh mẽ tư duy, hoàn thiện thể chế và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực trong khu vực kinh tế tập thể.

Vì thế, nhiều chuyên gia khẳng định rằng việc học tập và làm theo tư tưởng của Hồ Chủ tịch không chỉ là yêu cầu về mặt nhận thức mà còn phải được cụ thể hóa bằng những hành động thiết thực trong tổ chức sản xuất và quản trị HTX.

Trong thời gian tới, để kinh tế tập thể phát triển mạnh mẽ và bền vững, cần tiếp tục quán triệt sâu sắc quan điểm của Đảng về phát huy vai trò của các thành phần kinh tế, trong đó kinh tế tập thể giữ vị trí quan trọng trong hệ thống kinh tế quốc dân. Đồng thời, cần chú trọng xây dựng đội ngũ cán bộ có trình độ, tâm huyết và trách nhiệm; tăng cường liên kết giữa HTX với doanh nghiệp và các tổ chức khoa học công nghệ; đẩy mạnh tuyên truyền nâng cao nhận thức của người dân về vai trò và lợi ích của mô hình kinh tế tập thể.

Hương Dịu

Nguồn: Cổng Thông tin điện tử Bộ Tài chính